• เดือนพฤษภาคม 2500 ผมเข้าเรียนที่โรงเรียนปานะพันธุ์วิทยา ชั้น ม. 6 ข   มีมาสเซ่อร์ปิติ โรจน์เสรี (มาสเซ่อร์แป๊ด) เป็นครูประจำชั้น   ท่านเป็นฝรั่งเกิดเมืองไทย   ทั้งพ่อและแม่เป็นฝรั่ง   ท่านเป็นฝรั่งตัวโตเหมือนพ่อ ลงพุงน้อยๆ และมีทรงผมที่น่าทึ่ง คือด้านหน้าหวีให้ชะเง้อขึ้นไป    ท่านเป็นคนขี้ร้อน จึงเห็นท่านเหงื่อแตกเต็มหน้าผากอยู่เสมอ   ถ้าเหงื่อออกมากท่านก็เอานิ้วรีดสะบัดทิ้งเสียทีหนึ่ง    ท่าทางท่านดุ แต่เวลาพวกนักเรียนจอมทโมนไม่อยู่ผมเห็นความใจดีของท่านฉายออกมา
• ทางโรงเรียนถามว่าจะเรียนพิเศษหลังเลิกเรียนไหม   เรียนหนึ่งชั่วโมงค่าเรียนเดือนละ 50 บาท    ผมสมัครเรียนทันทีด้วยความเจียมตัวว่าเด็กต่างจังหวัดความรู้ไม่แน่นเหมือนเด็กกรุง
• โรงเรียนใช้ตำราภาษาอังกฤษ เช่นตำราพีชคณิต ใช้ของ Hall ปกแข็งสีแดง    ตำราอื่นๆ ใช้ของโรงเรียนอัสสัมชัญ   สมุดแบบฝึกหัดต้องเขียนวันที่ที่ทำเป็นภาษาอังกฤษตัวเขียนแบบลวดลายโบราณ
• ตอนแรกๆ ผมเรียนภาษาอังกฤษไม่ค่อยทัน   เพราะเด็กบ้านนอกเรียนภาษาอังกฤษมาน้อย    ผมท่องศัพท์และหัดอ่านเอาเรื่องหนังสือเรียนเป็นการใหญ่    ใน 1 ปีความรู้ภาษาอังกฤษกระเตื้องขึ้นอย่างมากมาย   ตอนปี พ.ศ. 2512 อาจารย์หมอประเวศพูดถึงพี่สง่า ภู่ตระกูล ซึ่งกำลังเรียน PhD อยู่ที่ Vancouver แคนาดา   ว่า advisor ของพี่สง่าชมว่าพี่สง่ากำลัง absorb lab technology like sponge   คือดูดซับความรู้เหมือนฟองน้ำดูดน้ำ    ผมบอกตัวเองว่าตอนเรียนชั้น ม. 6 ผมก็ดูดซับภาษาอังกฤษจาก อ. เรียว เหมือนฟองน้ำซับน้ำเหมือนกัน
• ตอนนั่งอ่านหนังสือตอนหัวค่ำพร้อมกัน 4 คน คืออาตุ๊ (ศ. นพ. สมพร บุษราทิจ)  พี่วิชา   พี่วิรัช  และผม   ผมคอยสังเกตวิธีอ่านหนังสือของพี่ๆ    ว่าเขามีวิธีขีดเส้นเตือนความจำอย่างไร    มีการทำโน้ตย่ออย่างไร   มีวิธีอ่านหนังสือทนอย่างไร   ผมแอบลักเรียนหมด   และฝึกฝนความทนทานต่อการอ่านหนังสือนานๆ    จนตอนหลังอาตุ๊มาถามผมว่าอ่านหนังสือนานๆ ไม่ง่วงบ้างหรือ   ที่จริงอาตุ๊นั่นแหละเป็นครูผม
• มีนักเรียนผู้หญิงคนหนึ่ง ชื่อสมพูล โควบุตร เพื่อนๆ บอกว่าคนนี้เรียนเก่งที่สุด   ปีที่แล้วผลัดกันได้ที่ 1 กับนายซิวเลี๊ยก กับนายซิวฝ่อง (ชื่อนี้อาจจะจำผิด)   ปีนี้ครูแยกนายซิวฝ่องไปไว้ห้อง ก    สมพูลมาอยู่ห้อง ข   เพื่อนบอกว่าสมพูลต้องได้ที่ 1 แน่ๆ  ผมแอบดูสมุดแบบฝึกหัดของสมพูล เห็นลายมือสวยเป็นระเบียบเรียบร้อย   ผมก็คัดลายมือเอาอย่างบ้าง    ผมแอบดูสมุดของเด็กที่เรียนเก่งทุกคนว่าเขามีวิธีเขียนคำตอบอย่างไร   เป็นการศึกษาจากตัวอย่างที่ดี   ในใจก็นึกว่าทำอย่างไรเราจะเรียนเก่งอย่างเขาบ้าง
• ก่อนปิดเทอมต้นเราสอบซ้อมแล้วผมก็กลับบ้าน   กลับมาตอนเปิดเทอมที่สอง ครูประกาศผลสอบ สมพูลได้ที่ 1 จริงๆ โดยผมได้ที่สอง    เพื่อนๆ บอกว่าสมพูลเจอคู่แข่งแล้ว    และทำนายว่าเทอมหน้าผมจะได้ที่หนึ่ง   ซึ่งผมก็ได้จริงๆ  

วิจารณ์ พานิช
๒๕ พค. ๔๙