บ้านเรานั้นค่อนข้างยากในการหาทีมสหวิชาชีพที่เก่งการตรวจประเมินและการฟื้นฟูความสามารถของผู้ป่วยที่กลืนลำบาก ขณะที่บุคลากรทางการแพทย์ผู้เชี่ยวชาญในต่างประเทศ เช่น แพทย์ นักกิจกรรมบำบัด และนักแก้ไขความผิดปกติของการสื่อความหมาย ที่อบรมเฉพาะทางด้าน Feeding หรือ Swallowing Therapy สามารถตรวจประเมินสาเหตุของกลไกการกลืนผิดปกติได้อย่างชัดเจน แล้ววางแผนการรักษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ เช่น
การตรวจด้วยเครื่อง Fluoroscopy และระบบการประเมินที่เรียกว่า Fiberoptic endoscopic evaluation of swallowing มีการใช้ contrast หรืออาหารที่เคลือบสีให้เห็นผ่านกล้องได้ชัดเจน (food medium) และลำดับการเริ่มทดสอบการกลืนอาหารชนิด thin liquid ด้วย apple sauce ปรับเป็น milk -> bread & cheese -> milk ตามลำดับ เพื่อวิเคราะห์สาเหตุของการสำลักอาหาร (food aspiration) จากการกลืนซ้ำ, การค้างของอาหาร (อาจทดสอบการส่งเสียงอู อี ได้ใสชัดเจน หลังกลืนหนึ่งครั้ง หรือไม่), การไม่ไอป้องกันการสำลักทันที, กลืนนานมากกว่า 1 วินาที (ใช้ stethoscope ฟังเสียง), ท่าทางการกลืนไม่เหมาะสม, ท่าทางการแหงนคอแบบ bird feeding, กล้ามเนื้อการกลืนอ่อนแรง - ไม่มี Epiglotis ปิดกั้นอาหารลงหลอดลม เมื่อยก Hyoid bone (เหนือคอหอย) แล้วยก Thyroid & cricoid cartilage (ใต้คอหอย) พร้อมกับการเคลื่อนโคนลิ้นไปทางด้านหลัง และ submandibular movement (สัมผัสด้วยสี่นิ้วบริเวณคอ) ซึ่งควบคุม CN X IX (brainstem disinhibitation on mechanical traction)
นอกจากนี้ผู้บำบัดที่เกี่ยวข้องควรสังเกตและทำความเข้าใจกลไกการกลืนอาหารทั้งทางชีวกลศาสตร์และประสาทวิทยาศาสตร์ ดังนี้
- Eating & Swallowing - Volitional control in oral preparatory & oral stage; Preprogrammed response to sensory (texture, volume, taste) stimuli in pharyngeal & esophageal stage (not a true reflex as we known e.g. sword swallowing เพราะค่อยๆ กลืนอย่างตั้งใจถ้าฝึกฝนผิวสัมผัสจนชิน)
- การพัฒนาของเด็กจาก Up-down chewing (muching ของขากรรไกรล่าง) -> lateral gliding -> antero-posterior gliding -> rotatory chewing (all combination)
- ทบทวน Motor & sensory components of cranial nerves (CN) V VII IX X XI XII ที่เกี่ยวข้องกับการรับความรู้สึกในหลายรูปแบบของอาหาร การควบคุมต่อมน้ำลายที่คลุกเคล้าอาหารก่อนกลืน (bolus)
- Oral preparation stage: ลิ้นกวาด bolus ขึ้นบนกลางลิ้น
- Oral stage: ลิ้นดัน bolus ไปยังด้านหลังของช่องปาก โดยมี soft palate ปิดกั้นสัมผัสกับโคนลิ้น -> bolus เคลื่อนลงมาหลังช่องปาก กระตุ้น soft palate ยกปิด nasopharynx เตรียมกลืนเข้าสู่ pharynx แล้วกลับมาหายใจได้
- Pharyngeal stage: bolus เคลื่อนลงสู่ vallecula ซึ่ง epiglottis ปิด ผ่าน Values process (Arytenoids medializing เคลื่อนมาตรงกลาง กระตุ้นให้ True & False vocal folds ปิดเพื่อ airway protection, lips closure builds intraoral pressure, velum seals nasopharynx from foriegn bodies, PES or pharyngoesophageal segment relaxes from bolus entry - close to avoid regurgitation สำรอก, lower esophageal sphinter relextes from bolus entry - close to avoid reflux กรดไหลย้อน)
- PES คือ circular fibers of cricopharyngeus and upper third of esophagus ซึ่งกระตุ้นได้จากความเครียด, NG-tube และหากทำงานไม่ดี ทำให้เรากลืนอาหารไม่ลง
ขอบคุณสำหรับสรุปดีๆค่ะ
ยินดีครับคุณไม่แสดงตน