วันที่ 29 ตุลาคม 2552 09.00 – 12.00 น. ผมได้ประชุมร่วมกับรองอธิการบดีฝ่ายวิชาการ เป็นการประชุมกลุ่มเล็กๆ เฉพาะกลุ่มที่รับผิดชอบงานประกันคุณภาพการศึกษาของมหาวิทยาลัย รวมแล้วจำนวน 5 คน ประเด็นร่วมคิดวันนี้เป็นการจัดทำ (ร่าง) ตัวบ่งชี้ความเป็นสากล และพิจารณาถึงกรอบการประกันคุณภาพการศึกษาในระดับประเทศที่มีการ “ปรับเปลี่ยน” เพื่อนำมาพัฒนาตัวบ่งชี้เพื่อประกันคุณภาพการศึกษาภายใน ปีการศึกษา 2552 ให้มีความ “เหมาะสม” และ “พร้อมรับ” กับการประเมินคุณภาพจากองค์กรต่างๆ ต่อไป

1

ประเด็นแรกที่ได้มีการพูดถึงกันในวันนี้ คือ การเปลี่ยนแปลงตาม "กรอบการประเมินคุณภาพภายนอก รอบสาม" หลายท่านคงทราบแล้วว่า เมื่อไม่นานมานี้ สำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (องค์การมหาชน) หรือที่เรารู้จักกันอย่างดีในชื่อย่อ “สมศ” ได้มีการประกาศมาตรฐาน ตัวบ่งชี้ และน้ำหนักการประเมินคุณภาพภายนอกระดับอุดมศึกษา รอบสาม ออกมา (ตามมติคณะกรรมการบริหาร สมศ. ครั้งที่ 7/2552 วันที่ 22 กันยายน 2552 และครั้งที่ 8/2552 วันที่ 30 กันยายน 2552) โดยสามารถสรุปกรอบการประเมินโดยสังเขป ดังนี้

            1. การแบ่งกลุ่มสถาบันอุดมศึกษา
             มีการแบ่งกลุ่มสถาบันออกเป็น 6 กลุ่ม ซึ่งเป็นไปตามประกาศของกระทรวงศึกษาธิการ และตรงพันธกิจของสถาบันอุดมศึกษามากขึ้น เพื่อให้สถาบันอุดมศึกษาทุกกลุ่ม สามารถมีความเป็นเลิศได้ตามจุดเน้นและศักยภาพของตนเอง ดังนี้
                        1) กลุ่ม ก วิทยาลัยชุมชน
                        2) กลุ่ม ข สถาบันที่เน้นระดับปริญญาตรี
                                    ข 1) สถาบันที่เน้นการผลิตบัณฑิตระดับปริญญาตรี
                                    ข 2) สถาบันที่เน้นการผลิตบัณฑิตระดับปริญญาตรีและพัฒนาสังคม
                        3) กลุ่ม ค สถาบันเฉพาะทาง
                                    ค 1) สถาบันที่เน้นระดับบัณฑิตศึกษา
                                    ค 2) สถาบันเน้นระดับปริญญาตรี
                        4) กลุ่ม ง สถาบันที่เน้นการวิจัยขั้นสูงและผลิตบัณฑิตระดับบัณฑิตศึกษา โดยเฉพาะระดับปริญญาเอก

2. มาตรฐานและตัวบ่งชี้การประเมินคุณภาพภายนอกระดับอุดมศึกษา รอบสาม
มีจำนวนทั้งสิ้น 6 มาตรฐาน และมีการกำหนดค่าน้ำหนักเป็นรายมาตรฐานและตัวบ่งชี้ที่มีความแตกต่างกันขึ้นอยู่กับจุดเน้นของแต่ละกลุ่มสถาบัน

มาตรฐาน/ตัวบ่งชี้		กลุ่มสถาบัน
มาตรฐาน/ตัวบ่งชี้		ข 1	ข 2	ค 1	ค 2	ง
มาตรฐานที่ 1 ด้านคุณภาพบัณฑิต		40%	30%	30%	40%	30%
1.1	ร้อยละของบัณฑิตระดับปริญญาตรีที่ได้งานทำและประกอบอาชีพอิสระภายใน 1 ปี	10	10	5	10	5
1.2	ร้อยละของบัณฑิตระดับปริญญาตรีที่สอบใบประกอบวิชาชีพผ่านในครั้งแรก ต่อจำนวนผู้เข้าสอบทั้งหมด	15	10	5	20	5
1.3	ระดับคุณภาพของบัณฑิตระดับปริญญาตรี และระดับบัณฑิตศึกษาตามมาตรฐานคุณวุฒิอุดมศึกษาแห่งชาติ ประเมินโดยผู้ประกอบการ / ผู้ใช้บัณฑิต / อาจารย์ที่ปรึกษาระดับบัณฑิตศึกษา	15	10	10	10	10
1.4*	ร้อยละของบทความวิทยานิพนธ์ปริญญาโทและวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกที่มีการนำไปประยุกต์ใช้ก่อให้เกิดประโยชน์ในการแก้ปัญหาหรือพัฒนาทางวิชาการต่อจำนวนวิทยานิพนธ์ปริญญาโทและวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกทั้งหมด	-	-	5 (10)	-	-
1.5*	ร้อยละของบทความวิทยานิพนธ์ปริญญาโทที่ได้รับการอ้างอิง (citation) ใน refereed journal ที่อยู่ในฐานข้อมูลระดับชาติหรือระดับนานาชาติต่อจำนวนวิทยานิพนธ์ปริญญาโททั้งหมด	-	-	-	-	5
1.6*	ร้อยละของบทความวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกที่ได้รับการอ้างอิง (citation) ใน refereed journal ที่อยู่ในฐานข้อมูลระดับชาติหรือระดับนานาชาติต่อจำนวนวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกทั้งหมด	-	-	5 (ถ้ามี)	-	5
มาตรฐานที่ 2 ด้านงานวิจัยและงานสร้างสรรค์		15%	15%	30%	15%	30%
2.1	ร้อยละของผลงานวิจัยที่ตีพิมพ์เผยแพร่ใน refereed journal ในระดับชาติหรือนานาชาติ หรืองานสร้างสรรค์ที่เผยแพร่ในระดับชาติหรือนานาชาติต่ออาจารย์ประจำและนักวิจัยประจำทั้งหมด	5	4	5	4	7
2.2	ร้อยละของงานวิจัยหรืองานสร้างสรรค์ที่นำมาใช้อันก่อให้เกิดประโยชน์ในการแก้ปัญหาหรือพัฒนาทางวิชาการโดยได้รับรองการใช้ประโยชน์จากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องต่ออาจารย์ประจำและนักวิจัยประจำทั้งหมด	5	4	7	6	5
2.3	ร้อยละของผลงานทางวิชาการที่ได้รับรองคุณภาพจากหน่วยงานที่เชื่อถือได้ ต่ออาจารย์ประจำ/นักวิจัยประจำ	5	4	6	5	6
2.4*	ร้อยละของการศึกษาวิจัยเพื่อสร้างความเป็นเลิศทางวิชาการบนพื้นฐานของภูมิปัญญาท้องถิ่น ต่อจำนวนอาจารย์ประจำทั้งหมด	-	3	-	-	-
2.5*	ร้อยละของบทความวิจัยที่ได้รับการอ้างอิง (citation) ใน refereed journal หรือในฐานข้อมูลระดับชาติหรือระดับนานาชาติต่อจำนวนบทความวิจัยที่ได้รับการตีพิมพ์ทั้งหมด	-	-	6	-	6
2.6*	จำนวนผลงานวิจัยหรืองานสร้างสรรค์ที่ได้รับการจดทะเบียนสิทธิบัตรหรืออนุสิทธิบัตรต่ออาจารย์ประจำ/นักวิจัยประจำ	-	-	6	-	6
มาตรฐานที่ 3 ด้านการบริการวิชาการแก่สังคม		15%	25%	10%	15%	10%
3.1	ระดับความสำเร็จของการบรรลุวัตถุประสงค์ตามแผนงานกิจกรรมเพื่อชุมชน ท้องถิ่น และสังคม	5	5	3	5	4
3.2	ระดับความสำเร็จในการนำความรู้และประสบการณ์จาการให้บริการวิชาการมาใช้ในการพัฒนาการเรียนการสอนและการวิจัย	5	5	4	6	3
3.3*	ระดับความสำเร็จของการเรียนรู้และเสริมสร้างความเข้มแข็งของชุมชน	5	5	3	4	3
3.4*	ระดับความสำเร็จของการส่งเสริมและสืบสานโครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริเพื่อพัฒนาท้องถิ่น	-	5	-	-	-
3.5*	ระดับความสำเร็จในการเสริมสร้างความเข้มแข็งของวิชาชีพครูและประสิทธิผลของการพัฒนาครูและบุคลากรทางการศึกษาให้มีคุณภาพและมาตรฐานที่สมกับการเป็นผู้ประกอบวิชาชีพชั้นสูง	-	5	-	-	-
มาตรฐานที่ 4 ด้านการทำนุบำรุงศิลปะและวัฒนธรรม		5%	5%	5%	5%	5%
4.1	ระดับความสำเร็จของระบบและกลไกในการส่งเสริมและสนับสนุนให้ศิลปะและวัฒนธรรมเป็นส่วนหนึ่งของการจัดการเรียนการสอน	2	2	2	2	2
4.2	ระดับความสำเร็จของกิจกรรมนักศึกษาในการอนุรักษ์พัฒนาศิลปะและวัฒนธรรม	2	2	2	2	2
4.3	ระดับความสำเร็จในการส่งเสริมพัฒนาและการจัดการอุตสาหกรรมสร้างสรรค์บนพื้นฐานศิลปะและมรดกทางวัฒนธรรมตามอัตลักษณ์ของสถาบัน	1	1	1	1	1
มาตรฐานที่ 5 ด้านการบริหารและการพัฒนาสถาบัน		15%	15%	15%	15%	15%
5.1	ระดับความสำเร็จของสภาสถาบันในการกำหับดูแลและขันเคลื่อนการดำเนินงานของสถาบันอุดมศึกษา	4	4	3	4	2
5.2	ระดับความสำเร็จของผู้บริหารในการบริหารและการจัดการให้บรรลุเป้าหมายตามแผนกลยุทธ์และแผนปฏิบัติงานประจำปีของสถาบันอุดมศึกษา	3	3	3	3	2
5.3	ระดับคุณภาพของคณาจารย์โดยรวม	4	4	6	4	7
	5.3.1 ค่าเฉลี่ยคุณวุฒิทางการศึกษา	(2)	(2)	(2)	(2)	(3)
	5.3.2 ค่าเฉลี่ยคุณวุฒิทางวิชาการ	(2)	(2)	(2)	(2)	(2)
	5.3.3 ร้อยละของอาจารย์ที่ได้รับทุนโครงการปริญญาเอกกาญจนาภิเษก (คปก.)หรือได้รับทุนวิจัยจากหน่วยงานภายนอกระดับชาติ/นานาชาติ หรือได้รับการประกาศเกียรติคุณยกย่องในด้านวิชาการ วิชาชีพ ระดับชาติ/นานาชาติต่อจำนวนคณาจารย์ทั้งหมด	-	-	(2)	-	(2)
5.4	ระดับความสำเร็จของการพัฒนาสถาบันสู่ระดับสากล	-	-	3	-	4
5.5	ระดับความสำเร็จของการพัฒนาสถาบันให้บรรลุเป้าหมายตามอัตลักษณ์ของสถาบันอุดมศึกษา	4	4	-	4	-
มาตรฐานที่ 6 ด้านการประกันและพัฒนาคุณภาพภายใน		10%	10%	10%	10%	10%
6.1	ระดับความสำเร็จของระบบและกลไกในการประกันคุณภาพทั้งระดับสถาบัน ระดับคณะวิชา และระดับหลักสูตรและการสอน ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการบริหารการศึกษาที่ต้องดำเนินงานอย่างต่อเนื่องที่ก่อให้เกิดการพัฒนาคุณภาพและมาตรฐานการศึกษา และรองรับการประกันคุณภาพภายนอก	3	3	3	3	3
6.2	ผลประเมินการประกันและการพัฒนาคุณภาพภายในที่ก่อให้เกิดการพัฒนาคุณภาพอย่างต่อเนื่อง (ตามกฎกระทรวงว่าด้วย ระบบ หลักเกณฑ์ และวิธีการประกันคุณภาพการศึกษา พ.ศ. ....ฉบับใหม่ (ใช้ผลประเมินของต้นสังกัด)	3	3	3	3	3
6.3	ประสิทธิผลและผลลัพธ์ของระบบประกันคุณภาพภายในต่อการเปลี่ยนแปลงการบริหารและการจัดการและการสอนและต่อผลการจัดการศึกษาของคณะวิชา และสถาบันอุดมศึกษา	4	4	4	4	4

* ตัวบ่งชี้เฉพาะ

ข้อมูลที่นำมาใช้เพื่อการประเมินคุณภาพภายนอก รอบ 3 ตามตัวบ่งชี้ภายใต้ 6 มาตรฐานข้างต้น ใช้ข้อมูล 3 ปีย้อนหลัง และมีการประเมินครอบคลุมระดับศูนย์การศึกษานอกที่ตั้ง (ถ้ามี) ระดับวิทยาเขต (ถ้ามี) ระดับคณะวิชา และระดับสถาบัน

2

ประเด็นถัดไปที่ได้มีการพูดคุยกันก็คือ “การประกันคุณภาพการศึกษาภายในตามนโยบายสถานศึกษา 3 ดี” สืบเนื่องจากกระทรวงศึกษาธิการได้ประกาศนโยบายสถานศึกษา 3 ดี (3 D) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อมุ่งพัฒนาให้ผู้เรียนมีคุณลักษณะที่ดี 3 ด้าน คือ ด้านประชาธิปไตย (Democracy) ด้านคุณธรรม จริยธรรม และความเป็นไทย (Decency) และด้านภูมิคุ้มกันภัยจากยาเสพติดอย่างยั่งยืน (Drug-Free) ด้วยเหตุนี้ เพื่อยกระดับคุณภาพมาตรฐานสถานศึกษา รวมทั้งผู้เรียนตามนโยบายมาตรฐาน 3 ดี สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา (สกอ.) จึงได้พัฒนาองค์ประกอบและตัวบ่งชี้เพื่อการประกันคุณภาพการศึกษาภายใน ระดับอุดมศึกษาขึ้น โดยเพิ่มเข้ามาอีก 1 องค์ประกอบ เป็นองค์ประกอบที่ 10 คือ องค์ประกอบตามนโยบายรัฐบาล “สถานศึกษา 3 ดี (3D)” และมีตัวบ่งชี้ย่อย 2 ตัวบ่งชี้ คือ 1. การบริหารจัดการสถานศึกษา 3 ดี (3D) และ 2. และผลที่เกิดกับผู้เรียนตามนโยบาย 3 ดี (3D) มีความรู้ เจตนคติที่ดี ตลอดจนเกิดพฤติกรรม ทั้งนี้ ได้ขอความร่วมมือให้สถาบันอุดมศึกษาดำเนินงานตามนโยบายในปีการศึกษา 2552 นี้

3

จากความเคลื่อนไหวตามกรอบแนวทางการประเมินคุณภาพภายในและภายนอกที่ออกมา เชื่อว่าผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องกับการประกันคุณภาพการศึกษาของสถาบันอุดมศึกษาคงต้องปรับตัวและทำงานอย่างหนัก เนื่องจากส่วนใหญ่เป็นตัวบ่งชี้ใหม่ และบางส่วนต้องใช้ข้อมูลย้อนหลัง ผู้ที่รับผิดชอบในการรวบรวมข้อมูลก็คงต้องใช้ความพยายามอย่างมากในการขุดคุ้ยข้อมูลย้อนหลัง เพื่อให้ทันกับสภาพการเปลี่ยนแปลงที่เป็นไปอย่างเร่งด่วนนี้

ที่เล่ามาทั้งหมดเป็นเพียงส่วนหนึ่งของความเปลี่ยนแปลง ยังไม่นับรวมถึงด้าน “กรอบมาตรฐานคุณวุฒิระดับอุดมศึกษาแห่งชาติ (Thai Qualifications framework, TQF)” ซึ่งเป็นการปรับเปลี่ยนครั้งใหญ่อีกเรื่องหนึ่งเพื่อให้บัณฑิตมีคุณลักษณะที่พึงประสงค์เป็นไปตามกรอบนโยบายของประเทศ อย่างไรก็ตาม ในฐานะคนทำงาน ก็คงต้องค่อยๆ ปรับตัว และเข้าใจว่าที่หลายฝ่ายพยายามพัฒนาระบบใหม่ๆ ขึ้นมานั้น สุดท้ายแล้วเป้าหมายที่อยากเห็นก็คือ “ผลผลิตทางการศึกษาที่มีคุณภาพ” ของประเทศชาตินั่นเอง