ข้อบัญญัติท้องถิ่น “การอนุรักษ์ทรัพยากรชายฝั่ง”
นโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพจากสมัชชาสุขภาพนครศรีธรรมราช
โดย จารึก ไชยรัตน์ สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ
“ช่วยกันขยายเรื่องดีๆ ที่เมืองนคร” เป็นประเด็นหลัก (Theme) สมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช ปี ๒๕๕๑ ที่ใช้สมัชชาสุขภาพเป็นเครื่องมือในการพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วมใน ๓ ประเด็น คือ ๑)เกษตรที่เอื้อต่อสุขภาพ ๒)การจัดการทรัพยากรชายฝั่งโดยชุมชน และ ๓)อาสาสมัครสร้างสุขชุมชน และในปี ๒๕๕๒ สมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราชยังมีการเคลื่อนงานอย่างต่อเนื่องจนเกิดรูปธรรมความสำเร็จของนโยบายสาธารณะขึ้นแล้ว แต่ก่อนที่จะตามไปดูความสำเร็จของคนนคร มาดูกันนะครับว่าเราจะใช้สมัชชาสุขภาพให้เกิดประโยชน์สูงสุดได้อย่างไร
สมัชชาสุขภาพกับการพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วม
ตาม พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๕๐ มาตรา ๔๐ กำหนดให้สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) สนับสนุนการจัดสมัชชาสุขภาพเฉพาะพื้นที่และสมัชชาสุขภาพเฉพาะเป็นเด็น ตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่ คสช. กำหนด โดยประชาชนอาจรวมกันจัดสมัชชาสุขภาพกันเองก็ได้
สมัชชาสุขภาพที่ปรากฏใน พ.ร.บ.สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๕๐ มีบทบาทชัดเจนเพื่อเป็นเครื่องมือในการสร้างนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพที่เน้นกระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชน เป็นการสร้าง “นโยบายที่มาจากสาธารณะ” (Bottom up approach) ที่สอดรับตามเจตนารมณ์ของรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักไทย พ.ศ. ๒๕๕๐ ดังนั้น การสนับสนุนการจัดสมัชชาสุขภาพก็เพื่อเปิดโอกาสให้มีการพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วม ตามแนวทางประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม (Participatory Democracy) หรือประชาธิปไตยแบบถกแถลง (Deliberative Democracy) เป็นการปิดจุดอ่อนการพัฒนานโยบายสาธารณะโดยรัฐแบบแนวดิ่งตามแนงทางประชาธิปไตยแบบตัวแทน (Representative Democracy) เพียงทางเดียว หรือกล่าวอีกนัยหนึ่งก็คือ เป็นการใช้สมัชชาสุขภาพปิดช่องว่างระหว่างการพัฒนานโยบายสาธารณะโดยรัฐเข้ากับความต้องการของประชาชน โดยยึดหลักการมีส่วนร่วม ๓ ประสาน ตามยุทธศาสตร์สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขาเป็นหัวใจสำคัญ
กล่าวโดยสรุป แนวคิดในการจัดสมัชชาสุขภาพและบทบาทที่มีต่อกระบวนการนโยบายสาธารณะในปัจจุบัน อาจแบ่งออกเป็น ๓ มุมมองหลัก คือ ๑)สมัชชาสุขภาพมีฐานะเป็น “พื้นที่สาธารณะเพื่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของภาคส่วนต่างๆ ในสังคม ๒)สมัชชาสุขภาพมีฐานะเป็น “กลไกในการผลักดันนโยบายสาธารณะ” และ ๓)สมัชชาสุขภาพในฐานะ “กระบวนการประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม”
สมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช
จังหวัดนครศรีธรรมราชได้รับการสนับสนุนการจัดสมัชชาสุขภาพจาก สช. มาอย่างต่อเนื่อง โดยในปีงบประมาณ ๒๕๕๑ ขับเคลื่อน ๓ ประเด็น ดังที่ได้กล่าวไว้ข้างต้น และในปีงบประมาณ ๒๕๕๒ เป็นการติดตามผลักดันข้อเสนอ ทั้ง ๓ ประเด็น สู่การปฏิบัติเป็นรูปธรรมในพื้นที่ รวมทั้งมีการพัฒนาประเด็นใหม่อีก ๒ ประเด็น คือ ๑)เด็กและเยาวชนว่าด้วยการส่งเสริมพัฒนาต้นทุนชีวิตเด็กและเยาวชนในชุมชน และ ๒)การมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการพื้นที่ป่าต้นน้ำ มีคณะทำงานพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วมจังหวัดนครศรีธรรมราชเป็นกลไกสำคัญในการจัดสมัชชาสุขภาพ และมีสมาคมดับบ้านดับเมืองเป็นหน่วยงานเลขา ซึ่งผลจากกระบวนการสมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช เริ่มปรากฏผลเป็นรูปธรรมชัดเจนขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะประเด็น “การจัดการทรัพยากรชายฝั่งโดยชุมชน” ที่กำลังจะกล่าวถึงต่อไป
การจัดการทรัพยากรชายฝั่งโดยชุมชน: จากข้อเสนอสมัชชาสุขภาพจังหวัดสู่ข้อบัญญัติท้องถิ่น
การจัดการทรัพยากรชายฝั่ง เป็นปัญหาสำคัญปัญหาหนึ่งของจังหวัดนครศรีธรรมราช เนื่องจากทรัพยากรชายฝั่งเป็นแหล่งทำมาหากินของชาวประมงพื้นบ้านกว่าหมื่นครอบครัว และเป็นแหล่งอาหารโปรตีนที่มีคุณภาพสูงที่สุดสะอาดราคาถูกให้กับคนนครและส่งไปยังจังหวัดอื่นๆ ด้วย แต่ปัจจุบันทรัพยากรชายฝั่งลดลงอย่างต่อเนื่องจากสาเหตุหลายประการ ที่สำคัญคือ การทำประมงแบบทำลายล้าง มุ่งกอบโกยเอาสัตว์น้ำให้มากที่สุด โดยไม่คำนึงถึงการทำลายสัตว์น้ำวัยอ่อน สัตว์น้ำที่กำลังวางไข่ และผลกระทบต่อสภาพแวดล้อม คณะทำงานสมัชชาสุขภาพจังหวัดจึงได้นำประเด็นดังกล่าวสู่การขับเคลื่อนผ่านกระบวนการสมัชชาสุขภาพ
การพัฒนาข้อเสนอเชิงนโยบาย ประเด็น “การจัดการทรัพยากรชายฝั่งโดยชุมชน” เริ่มจากการศึกษาสถานการณ์การจัดการทรัพยากรชายฝั่ง: องค์กรชุมชนกับการฟื้น ‘เลหน้าบ้าน’ การร่วมเรียนรู้บทเรียนจากพื้นที่เล็กๆ สู่การตอบคำถามสำคัญของสังคมเรื่องรูปแบบบ้านสัตว์น้ำเพื่อการอนุรักษ์แบบมีส่วนร่วม และการศึกษานโยบายรัฐที่เอื้อต่อการจัดการทรัพยากรชายฝั่งโดยการมีส่วนร่วมของชุมชน ซึ่งจากประสบการณ์การเรียนรู้นับกึ่งทศวรรษของชุมชนบ้านสระบัว ประกอบกับการร่วมศึกษาและพัฒนาการจัดการทรัพยากรชายฝั่งร่วมกับภาครัฐ/ท้องถิ่น ประมงจังหวัด องค์การบริหารส่วนท้องถิ่นปากพูนและท่าศาลา นักวิชาการจากมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์และมหาวิทยาลัยราชภัฎนครศรีธรรมราช ได้ก่อให้เกิดองค์ความรู้ที่สำคัญสำหรับการส่งเสริมให้เกิดการจัดการทรัพยากรชายฝั่งอย่างยั่งยืน และมีการร่างข้อเสนอเชิงนโยบายใน ๔ ระดับ คือ ระดับชุมชน ระดับท้องถิ่น ระดับจังหวัด และระดับประเทศ โดยเฉพาะข้อเสนอต่อท้องถิ่น ที่มีข้อเสนอสำคัญ ๕ ข้อ คือ ๑) ออกกฎระเบียบ ข้อบัญญัติโดยศึกษาข้อมูลทางวิชาการรองรับ เช่น การวิจัย โดยการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และองค์กรที่เกี่ยวข้อง ๒)สร้างกลไกสนับสนุน ส่งเสริมการอนุรักษ์ทรัพยากร ๓)จัดสรรงบประมาณสนับสนุนองค์กรชุมชน โดยให้อิสระแก่ชุมชนในการกำหนดการดำเนินกิจกรรมต่างๆ เพื่อการอนุรักษ์และความเข้มแข็งของชุมชน ๔)จัดตั้งหน่วยที่รับผิดชอบ ด้านการอนุรักษ์ทรัพยากร และให้มีส่วนร่วมจากชุมชน เช่น การปราบปรามและการติดตามการเปลี่ยนแปลงทางนโยบาย การเฝ้าระวัง (โดยมีเครื่องมือสื่อสารวิทยุ<MCS>) และ ๕) องค์การปกครองส่วนท้องถิ่นสร้างที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำ (บ้าน) ในบริเวณชายฝั่งตามศักยภาพความเหมาะสมของพื้นที่ โดยไม่มีผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและการสัญจรทางน้ำ
ร่างข้อเสนอเชิงนโยบาย ประเด็น “การจัดการทรัพยากรชายฝั่งโดยชุมชน” ถูกนำเข้าพิจารณาเพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และพิจารณาแบบมีส่วนร่วมจากสมาชิกเครือข่าย องค์กร และหน่วนงานที่เกี่ยวข้องทั้ง ๓ ภาคส่วน ในสมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช ๒๕๕๑ ที่มีการจัดห้องย่อยพิจารณาข้อเสนอเชิงนโยบายพร้อมๆ กับร่างข้อเสนอเชิงนโยบายอีก ๒ ประเด็น คือ เกษตรที่เอื้อต่อสุขภาพ และอาสาสมัครสร้างสุขชุมชน เมื่อวันที่ ๒๗ พฤศจิกายน ๒๕๕๑ ณ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครศรีธรรมราช และมีการมอบข้อเสนอที่ผ่านการรับรองจากที่ประชุมใหญ่ต่อตัวแทนภาคประชาชน ภาครัฐ และภาคท้องถิ่น และมีการประกาศเจตนารมณ์ร่วมของชาวนครศรีธรรมราชในเวทีด้วย
จากข้อเสนอเชิงนโยบายที่ผ่านการรับรองในสมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช ปี ๒๕๕๑ ในปี ๒๕๕๒ คณะทำงานสมัชชาสุขภาพประเด็นการจัดการทรัพยากรชายฝั่ง ได้ดำเนินการเพื่อติดตามผลักดันข้อเสนออย่างต่อเนื่อง ซึ่งผลสำเร็จที่ผ่านมา คือ การทำ “บ้านปลา” ทั้งบ้านชั่วคราวและบ้านถาวร และการใช้ระเบิดชีวภาพเพื่อปรับปรุงสภาพหน้าดิน และที่สำคัญคือการผลักดันให้มีการออกข้อบัญญัติ อบต.ท่าศาลา ว่าด้วย การอนุรักษ์และใช้ประโยชน์ทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งอย่างยั่งยืน พ.ศ. ๒๕๕๒ ซึ่งเป็นการทำงานร่วมกันระหว่างเครือข่ายประมงพื้นบ้านท่าศาลา คณะทำงานสมัชชาสุขภาพ และองค์การบริหารส่วนตำบลท่าศาลา โดยนายก อบต.ท่าศาลาได้แต่งตั้งคณะทำงานจากหลายภาคส่วนเพื่อยกร่างข้อบัญญัติ และมีเวทีแลกเปลี่ยนเพื่อปรับปรุงร่างข้อเสนออย่างต่อเนื่องถึง ๘ เวที (เวทีระดับตำบล ๖ เวที เวทีระดับจังหวัด ๒ เวที) และมีเวทีประชาพิจารณ์ข้อบัญัติ ๑ เวที ก่อนนำเข้าสู่กระบวนการพิจารณาในการประชุมสภาสมัยวิสามัญ ของ อบต.ท่าศาลา ซึ่งข้อบัญญัติดังกล่าวผ่านการรับรองเป็นเอกฉันท์ด้วยคะแนน ๒๙ เสียง จากสมาชิกสภา อบต. ๓๐ คน เมื่อวันที่ ๓๐ กันยายน ๒๕๕๒ โดยในการออกข้อบัญญัติ มีเจตนารมณ์อย่างชัดเจนในการป้องกันและการแก้ไขปัญหาทั้งในระยะสั้นและระยะยาว ภายใต้นโยบายสาธารณะและการมีส่วนร่วมของทุกฝ่าย โดยเน้นที่ ๓ จุดหลัก คือ ๑) กระบวนการเฝ้าระวังแบบมีส่วนร่วม ๒)การออกกติกา ข้อบัญญัติ ประกาศจังหวัด และ ๓)แผนการจัดการทรัพยากรชายฝั่ง
บทสรุป
สมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช นับเป็นแบบอย่างของการพัฒนานโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วมผ่านกระบวนการสมัชชาสุขภาพในพื้นที่ โดยสมัชชาสุขภาพทำหน้าที่เป็นผู้ริเริ่มผลักดันกระบวนการนโยบายสาธารณะในเรื่องที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพของคนในชุมชน ด้วยการประสานสนับสนุนให้กลุ่ม องค์กร และเครือข่ายที่มีขีดความสามารถในการผลักดันนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพมาทำงานร่วมกัน นั่นคือ สมัชชาสุขภาพจังหวัดนครศรีธรรมราช ทำหน้าที่เป็นทั้ง “พื้นที่สาธารณะเพื่อการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ของภาคส่วนต่างๆ ในสังคม เป็น “กลไกในการผลักดันนโยบายสาธารณะ” และเป็น“กระบวนการประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วม” ที่มีการขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพแบบมีส่วนร่วมจนเกิดเป็นรูปธรรมความสำเร็จในที่สุด เป็นตัวอย่างของการขับเคลื่อน “นโยบายสาธารณะที่มาจากสาธารณะ” (Bottom up approach) ถึงแม้จะเป็นความสำเร็จในพื้นที่เล็กๆ แต่ก็เป็นความสำเร็จที่ยิ่งใหญ่ และน่าขยายผลอย่างยิ่ง
มาทักทายแบบสบายๆ
ยินดีที่ได้รู้จักค่ะ
ครับผม
ยินดีที่ได้รู้จักเช่นกัน