หมู่บ้านประเพณี วิถีชิวิตชาวไทยใหญ่
ประชาชนในหมู่บ้านเมืองปอนทั้งหมดนับถือศาสนาพุทธ วัฒนธรรมประเพณีจึงได้รับอิทธิพลมาจากความเชื่อทางศาสนาพุทธ โดยมีความคล้ายคลึงกับชาวไทยล้านนา พม่า และภาคกลาง อาจมีส่วนแตกต่างบ้างในรายละเอียด หรือตรงชื่อที่เรียกต่างกัน แต่ระยะเวลาในการปฏิบัติตรงกัน มีเค้าโครงใหญ่ ๆ คล้ายกัน ซึ่งมีสาระสำคัญพอแยกได้ดังนี้
1. เดือนเก๋ง หรือล้านนาเรียกเดือนเกี๋ยง หรือเดือนอ้าย เป็นเดือนที่หนึ่งของชาวไทยใหญ่ จะอยู่ในช่วงเดือนธันวาคม หลังจากเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จเรียบร้อย จะเป็นการเตรียมพื้นที่สำหรับปลูกพืชต่อเนื่อง คือ กระเทียม หรือถั่วเหลือง ต่อไป
2. เดือนก๋ำ ชาวล้านนาเรียกเดือนยี่ เป็นเดือนที่สองของชาวไทยใหญ่ อยู่ในช่วงของเดือนมกราคม เดือนก๋ำนี้ยังไม่มีการดำเนินกิจกรรมทางประเพณีที่สำคัญ อยู่ในระหว่างการบำรุง ดูแลพืช ผลิตผลที่ได้ลงไว้
3. เดือนสาม อยู่ในช่วงเดือนกุมภาพันธ์ ในวันเพ็ญเดือนสาม จะมีการถวายข้าวใหม่ หลังจากที่ได้เก็บเกี่ยวเสร็จเรียบร้อยแล้ว โดยการนำข้าวเหนียวนึ่งสุกกวนรวมกับน้ำอ้อยและมะพร้าวเรียกว่า ข้าวหย่ากู๊ พร้อม ๆ กับการบำรุงดูแลรักษาพืชผลที่ได้ลงไว้
4. เดือนสี่ อยู่ในช่วงเดือนมีนาคม มีประเพณีที่สำคัญ คือ ปอยส่างลอง หรือการบวชลูกแก้ว การปลูกบ้านใหม่ส่วนใหญ่จะถือฤกษ์เอาเดือนสี่เป็นหลัก ในช่วงปลาย ๆ เดือนเกษตรกรจะเริ่มเก็บเกี่ยวกระเทียม จะเกี่ยวไปจนถึงต้นเดือนเมษายน
รูปปอยส่างลอง
5.เดือนห้า อยู่ในช่วงเดือนเมษายน หลังจากที่เก็บเกี่ยวกระเทียมเสร็จเรียบร้อยแล้ว จะเป็นการสนุกสนานรื่นเริงในเทศกาลสงกรานต์ ประเพณีรดน้ำดำหัว ผู้เฒ่าผู้แก่ หลังจากนั้นจะเป็นการเก็บเกี่ยวถั่วเหลืองในช่วงปลายเดือนพฤษภาคม
6.เดือนหก อยู่ในช่วงเดือนพฤษภาคม หลังจากเก็บเกี่ยวถั่วเหลืองเสร็จแล้ว มีประเพณี บุญบั้งไฟ ซึ่งประเพณีการจุดบั้งไฟเชื่อกันว่าการจุดบั้งไฟเป็นการบวงสรวงให้พระพิรุณ เพื่อเป็นการขอน้ำขอฝนไว้ใช้ในฤดูกาลต่อไป หลังจากนั้นจะเป็นการเตรียมพื้นที่ ที่จะใช้สำหรับปลูกข้าวต่อไป
7.เดือนเจ็ด อยู่ในช่วงเดือนมิถุนายน ในช่วงเดือนนี้ไม่มีการทำบุญที่สำคัญ เกษตรกรจะเริ่มหว่านกล้า และเตรียมดินในการเพาะปลูกข้าว
8.เดือนแปด อยู่ในช่วงเดือนกรกฎาคม หลังจากต้นกล้ามีอายุครบ 1 เดือน เกษตรกรจะเริ่มทำการดำนา และในวันเพ็ญเดือนแปดนี้จะเป็น เทศกาลเข้าพรรษา มีการทำบุญเข้าพรรษาและผู้สูงอายุจะไปจำศีลที่วัดทุก ๆ วันพระ เรียกว่า ไปนอนวัด บุตรหลานจะเป็นผู้นำเอาเครื่องนอนและอาหาร ไปส่ง – และกลับ ในวันรุ่งขึ้น ในช่วงเข้าพรรษานั้นจะมีผู้ใจบุญหรือศรัทธาจะจัดทำอาหาร เครื่องไทยทาน นำไปถวายพระและผู้สูงอายุ หลังจากวันที่ออกจากจำศีลแล้ว ซึ่งเรียกว่า ปอยจ่าก๊ะ หรือ จาคะ ตลอดช่วงเข้าพรรษา
9.เดือนเก้า อยู่ในช่วงเดือนสิงหาคม เกษตรกรที่ดำเนินการเพาะปลูกไม่เสร็จจะต้องเร่งมือให้เสร็จในเดือนนี้ พร้อมทั้งบำรุงดูแลรักษาพืชผลไปด้วย
10.เดือนสิบ อยู่ในช่วงเดือนกันยายน ในวันเพ็ญเดือนสิบมีประเพณีที่สำคัญ คือ ประเพณี แฮนซอมต่อหลวง (ถวายข้าวมธุปายาส) จะมีการนำเอาข้าวสาร พืช ผัก ผลไม้ต่าง ๆ ไปรวม ๆ กันที่วัด ตั้งแต่หัวค่ำ หลังจากนั้นจะช่วยกันจัดทำแกะสลักผลไม้ให้สวยงาม ใกล้รุ่งสางจะนำข้าวสารไปหุงให้สุกเพื่อนำมาปั้นเป็นก้อน ให้ได้ 49 ก้อน รุ่งเช้าจะร่วมกันถวาย
11.เดือนสิบเอ็ด อยู่ในช่วงของเดือนตุลาคม มีประเพณีที่สำคัญ คือ ประเพณีออกพรรษา ซึ่งในช่วงก่อนออกพรรษา คนในชุมชนจะเตรียมการสร้างจองพารา ลักษณะทำจากไม้ไผ่จัก นำมามัดเป็นรูปคล้ายปราสาท ติดด้วยกระดาษแกะสลักอย่างสวยงาม นำขึ้นบูชาหรือเรียกว่า ต่างจอง ในวันเพ็ญเดือนสิบเอ็ด ซึ่งในเทศกาลเดียวกันนี้ยังมีการจุดต้นเกี๊ยะ ฟ้อนรูปสัตว์ต่าง ๆ ร่วมด้วย กิจกรรมทั้งหมดใช้เวลาประมาณ 3 – 5 วัน
12.เดือนสิบสอง อยู่ในช่วงเดือนพฤศจิกายน มีประเพณีที่สำคัญ คือ จัดงานถวายเทียน จุดโคมลอย ถวายข้าวอุปคุต งานเขาวงกต เกษตรกรยังคงเก็บเกี่ยวข้าวกันอยู่บ้าง
