ตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง
รายงานการวิจัยการพัฒนาหลักสูตรสถานศึกษาสาระการเรียนรู้ท้องถิ่นตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ด้วยหนังสือบทร้อยกรองประกอบภาพ เรื่อง ฮีตสิบสอง ประเพณีการทำบุญประจำเดือนชาวอีสาน กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทยสำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 โรงเรียนบ้านท่ามะไฟหวาน
ความเป็นมา
ศิลปะวัฒนธรรมประเพณีรวมถึงเอกลักษณ์ของชาติที่ได้สืบทอดโดยภูมิปัญญาท้องถิ่น นับว่าเป็นมรดกอันล้ำค่าที่ควรแก่การรักษาสืบสานให้อนุชนรุ่นหลังได้เรียนรู้ทราบถึงวิถีชีวิตอันดีงาม และความเจริญรุ่งเรืองในอดีตของคนไทยเพื่อความภาคภูมิใจในเอกลักษณ์ของชาติที่นานาอารยประเทศต่างก็ให้ความสำคัญและให้การยกย่องในสิ่งที่ดีงามเหล่านี้ ซึ่งกระทรวงศึกษาธิการได้กำหนดนโยบายการจัดการศึกษาให้สอดคล้องกับรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยพุทธศักราช 2540 หมวด 3 สิทธิและเสรีภาพของชนชาวไทย มาตรา 46 ระบุว่าบุคคลซึ่งรวมกันเป็นท้องถิ่นดั้งเดิมย่อมมีสิทธิ์อนุรักษ์หรือฟื้นฟูจารีตประเพณี ภูมิปัญญาท้องถิ่นศิลปะ หรือวัฒนธรรมอันดีของท้องถิ่นและของชาติและหมวด 4 หน้าที่ของชนชาวไทย มาตรา 69 ระบุว่าบุคคลมีหน้าที่ พิทักษ์ ปกป้อง และสืบสานศิลปะ วัฒนธรรม ของชาติ และ ภูมิปัญญาท้องถิ่น อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ในหมวด 5 แนวนโยบายพื้นฐานแห่งรัฐ มาตรา 81 ระบุว่ารัฐต้องจัดการศึกษาอบรม และส่งเสริมภูมิปัญญาท้องถิ่น ศิลปะและวัฒนธรรมของชาติ (รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2540, 2541. หน้า 14 – 22)
ส่วนแผนยุทธศาสตร์การพัฒนาการศึกษา ศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรมระยะที่ 9 พุทธศักราช 2545 - 2549 ได้มีวิสัยทัศน์เพื่อให้ คนไทยได้พัฒนาให้เป็นมนุษย์ เป็นคนดี คนเก่ง มีความสุข พึ่งพาตนเองได้ มีจิตสำนึกในความเป็นไทย มีศาสนธรรมและวัฒนธรรม เป็นวิถีชีวิตบนพื้นฐานภูมิปัญญาไทยและสากล (แผนยุทธศาสตร์การพัฒนาการศึกษา ศาสนา ศิลปะ และวัฒนธรรมระยะที่ 9 พุทธศักราช 2545 -2549, 2545. หน้า 12) และในแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 พุทธศักราช 2545 - 2549 ในด้านการกำหนดวิสัยทัศน์การพัฒนาประเทศ ที่จะให้เป็นสังคมแห่งภูมิปัญญา และการเรียนรู้ที่เปิดโอกาสให้คนไทยทุกคนสามารถคิดเป็น ทำเป็น มีเหตุผล สามารถรักษาภูมิปัญญาท้องถิ่น ควบคู่ไปกับการสืบสานวัฒนธรรมประเพณีที่ดีงาม (แผนพัฒนาเศรษฐกิจ และสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 9 พุทธศักราช 2545 - 2549, 2545. หน้า 16 - 17) โดยได้สอดคล้องกับพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติพุทธศักราช 2542 บัญญัติไว้ในหมวด 1 บททั่วไป ความมุ่งหมายและหลักการ มาตรา 7 ในกระบวนการเรียนรู้ต้องมุ่งปลูกฝังจิตสำนึกที่ถูกต้อง มีความภาคภูมิใจในความเป็นไทย รวมทั้งส่งเสริมศาสนา ศิลปวัฒนธรรมของชาติ การกีฬา ภูมิปัญญาท้องถิ่น และความรู้อันเป็นสากลและหมวด 4 มาตรา 29 ที่ให้สถานศึกษาร่วมกับบุคคล ครอบครัว ชุมชน องค์กรชุมชนองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและสถาบันสังคมอื่น จัดกระบวนการเรียนรู้ภายในชุมชน และรู้จักเลือกสรรภูมิปัญญา และวิทยาการต่าง ๆ เพื่อพัฒนาชุมชนให้สอดคล้องกับสภาพปัญหาและ ความต้องการ (พระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติพุทธศักราช 2542, 2542. หน้า 32 – 33)
เสรี พงศ์พิศ (2529. หน้า 45) ได้กล่าวว่า ภูมิปัญญาท้องถิ่น หรือภูมิปัญญาชาวบ้าน หมายถึง พื้นเพรากฐานความรู้ของชาวบ้าน เป็นสติปัญญา เป็นองค์ความรู้ทั้งหมดของชาวบ้านทั้งกว้างและลึก ชาวบ้านสามารถคิดเองทำเอง โดยอาศัยศักยภาพที่มีอยู่ใช้แก้ปัญหาการดำเนินชีวิตได้ในท้องถิ่นของตน ช่วยให้ชาวบ้านสามารถพึ่งพาตนเองได้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมที่ตนอาศัยอยู่ โดยที่กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ (2540. หน้า 5) ได้กล่าวว่าในการจัดการเรียนการสอนที่มุ่งจะให้ผู้เรียนได้รู้จักท้องถิ่น เกิดความรัก ความภูมิใจในท้องถิ่นของตนเองนั้น นอกจากการจัดกระบวนการเรียนการสอน ที่มุ่งให้ผู้เรียนได้มีประสบการณ์ตรงเกี่ยวกับชีวิต อาชีพ เศรษฐกิจ และสังคมของท้องถิ่นแล้ว จะต้องนำเอาทรัพยากรที่มีอยู่ในท้องถิ่นทั้งที่เป็นทรัพยากรธรรมชาติและทรัพยากรที่มนุษย์สร้างขึ้น มาใช้ในการจัดการเรียนการสอนด้วย เพราะจะช่วยให้ผู้เรียนมีประสบการณ์ตรงกับชีวิต สภาพเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมที่แท้จริง ในขณะที่ อำนาจ จันทร์แป้น (2542. หน้า 93) กล่าวไว้ว่า ท้องถิ่นที่มีบทบาทในการพัฒนาหลักสูตรซึ่งเป็นการกระจายความรับผิดชอบในการจัดการศึกษาโดยให้ท้องถิ่นมีบทบาท ในการพัฒนาหลักสูตร และการบริหารหลักสูตรให้เหมาะสม สอดคล้องกับสภาพที่เป็นจริงของท้องถิ่นสามารถนำไปสู่การเรียนการสอนในชั้นเรียนที่ทันต่อสภาพเหตุการณ์ อันจะมีความหมายต่อผู้เรียนและชุมชนส่วนนิคม ชมภูหลง (2545. หน้า 4) ได้กล่าวว่า ภูมิปัญญาท้องถิ่น หรือ ภูมิปัญญาชาวบ้านถือเป็นปัจจัยสำคัญต่อการพัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ของคนไทยทั้งทางสังคมและเศรษฐกิจ เนื่องจากภูมิปัญญาท้องถิ่นเกิดขึ้นจากความรอบรู้ ประสบการณ์ แนวคิดที่สังคม หรือชุมชนได้ถ่ายทอดสืบสานต่อกันมา เพื่อใช้ประโยชน์จากสิ่งแวดล้อมแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นในท้องถิ่นเพื่อผลในการดำรงชีวิตอย่างสุขกายสบายใจ
การจัดการศึกษามีหลักสูตรเป็นหัวใจและเป็นเครื่องมือถ่ายทอดเจตนารมณ์ หรือ เป้าประสงค์ของการศึกษาของชาติลงสู่การปฏิบัติ การที่หลักสูตรจะบรรลุจุดมุ่งหมายเพียงใด ย่อมขึ้นอยู่กับขั้นตอนการนำหลักสูตรไปใช้ในโรงเรียนเป็นสำคัญ เพราะโรงเรียนเป็นหน่วยปฏิบัติ ที่สำคัญที่สุดที่จะแปลงหลักสูตรไปสู่การปฏิบัติจริงเพื่อให้เกิดผลกับผู้เรียน อันจะเป็นผลผลิตของการใช้หลักสูตรนั่นเอง (อำนาจ จันทร์แป้น, 2542. หน้า 93) ได้เสนอแนะไว้ว่า สถานที่ที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการพัฒนาหลักสูตรคือสถานที่ซึ่งผู้เรียนและผู้สอนมาพบกัน คือโรงเรียนนั่นเอง การพัฒนาหลักสูตรระดับโรงเรียนมีแนวคิดว่า โรงเรียนเป็นผู้รับภาระในการจัดการศึกษาให้กับชุมชน โรงเรียนจึงควรมีส่วนในการกำหนดหลักสูตร เพื่อให้สอดคล้องสัมพันธ์กับสภาพปัญหาและความต้องการ จากพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ.2542 ที่เปิดโอกาสให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการศึกษาพัฒนาหลักสูตรร่วมกับสถานศึกษาในชุมชน ครูจึงมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาประสานสัมพันธ์ และร่วมมือกับชุมชนและท้องถิ่นในการพัฒนาคุณภาพการศึกษา โดยจัดทำเป็นหลักสูตรสถานศึกษาที่มีเนื้อหาสาระครอบคลุมทุกกลุ่มสาระตามที่ได้กำหนดไว้ในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2544 ซึ่งเป็นหลักสูตรแกนกลาง
ภาษาไทยเป็นเอกลักษณ์ประจำชาติ เป็นสมบัติทางวัฒนธรรมอันก่อให้เกิดความเป็น เอกภาพและเสริมสร้างบุคลิกของคนในชาติให้มีความเป็นไทย ซึ่งมีส่วนที่เป็นเนื้อสาระ ได้แก่ กฎเกณฑ์ทางภาษาซึ่งผู้ใช้ภาษาต้องรู้และใช้ภาษาให้ถูกต้อง นอกจากนี้วรรณคดีและวรรณกรรม ตลอดจนบทร้องเล่นของเด็กเพลงกล่อมเด็ก ปริศนาคำทาย เพลงพื้นบ้าน วรรณกรรมพื้นบ้านเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมซึ่งมีคุณค่า การเรียนภาษาไทยจึงต้องเรียนวรรณคดี วรรณกรรมภูมิปัญญาทางภาษาที่ถ่ายทอดความรู้สึกนึกคิด ค่านิยม ขนบธรรมเนียมประเพณี เรื่องราวของสังคมในอดีต ความงดงามของภาษาในบทประพันธ์ทั้งร้อยแก้วและร้อยกรองประเภทต่าง ๆเพื่อให้เกิดความซาบซึ้งและความภูมิใจในสิ่งที่บรรพบุรุษได้สั่งสมบอกเล่าถึงความดี ความงาม การประพฤติตนไว้ในวรรณคดีและคติชนซึ่งสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน (กรมวิชาการ, 2544)
จากหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช 2544 ได้เล็งเห็นความสำคัญของการนำภูมิปัญญาท้องถิ่นมาใช้ในการจัดการเรียนสอนภาษาไทย โดยกำหนดสาระและมาตรฐานการเรียนรู้ สาระที่ 4 : หลักการใช้ภาษา มาตรฐาน ท 4.1 : เข้าใจธรรมชาติของภาษาไทยการเปลี่ยนแปลงภาษาและพลังของภาษา ภูมิปัญญาทางภาษา และรักษาภาษาไทยไว้เป็นสมบัติของชาติ
ปัจจุบันการพัฒนาเนื้อหาท้องถิ่นในกลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทยยังไม่แพร่หลายนัก เนื่องจากขาดความพร้อมในด้านผู้สอนและหนังสือเรียน สำหรับหนังสือเรียนที่กระทรวง ศึกษาธิการอนุญาตให้ใช้ในโรงเรียนไม่มีเนื้อหารายละเอียดเกี่ยวกับท้องถิ่นโดยตรง (มณฑนา วัฒนถนอม, 2545. หน้า 52) จึงทำให้ผู้สอนขาดข้อมูลในเรื่องท้องถิ่นของตน และการสร้างเนื้อหาท้องถิ่นนั้น นอกจากจะให้นักเรียนรู้เกี่ยวกับจุดเด่นหรือของดีที่เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่นแล้วยังสามารถฝึกทักษะภาษาไทยโดยใช้เนื้อหาที่เกี่ยวกับสภาพท้องถิ่น อาชีพ การดำเนินชีวิตของผู้คนในชุมชน อันทำให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้ข้อมูลในท้องถิ่นอย่างลึกซึ้ง ดังนั้นในการพัฒนาเนื้อหาท้องถิ่น สาระการเรียนรู้ภาษาไทยจึงควรพัฒนาหลักสูตรให้นักเรียน ได้ฝึกทักษะภาษาไทยในการแสวงหาความรู้เกี่ยวกับชุมชนของตนเอง เพื่อให้เกิดความภาคภูมิใจและรักชุมชนของตนยิ่งขึ้น (มณฑนา วัฒนถนอม, 2545. หน้า 51)
หลักสูตรท้องถิ่น เป็นหลักสูตรที่สร้างขึ้นจากสภาพปัญหาและความต้องการของผู้เรียนหรือสร้างจากหลักสูตรแกนกลางที่ปรับ ให้เข้ากับสภาพชีวิตจริงของผู้เรียนตามท้องถิ่นต่างๆ หรือสร้างจากเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในปัจจุบันที่มีผลกระทบต่อผู้เรียน หลักสูตรท้องถิ่นจะสอดคล้องเหมาะสมกับสภาพเศรษฐกิจและสังคมของท้องถิ่นนั้นๆ เน้นการเรียนรู้ชีวิตของตนเองปรับตนเอง ให้ทันกับการเปลี่ยนแปลงของวิทยาการ การใช้เทคโนโลยีและข่าวสารข้อมูลในการเรียนรู้ต่างๆ ผู้เรียนจะได้เรียนรู้ตามสภาพชีวิต จริงของตนเองสามารถนำเอาความรู้ไปใช้ในการพัฒนาตนเอง พัฒนาอาชีพ พัฒนาเศรษฐกิจและท้องถิ่นได้
ฉะนั้นองค์ความรู้ที่เกี่ยวกับแนวทางการพัฒนาหลักสูตรของผู้เรียน และผู้ปกครองที่เพียงพอชัดเจนถูกต้องและเป็นระบบตลอดแสดงออกถึงความต้องการที่ถูกต้องจึงเป็นปัจจัยสำคัญที่จะทำให้การพัฒนาหลักสูตรท้องถิ่นบรรลุผลและนำไปปฏิบัติได้อย่างถูกต้อง
ดังนั้นผู้วิจัยจึงเกิดความสนใจที่จะน้อมนำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาบูรณาการเพื่อสร้าง และพัฒนาหลักสูตรสถานศึกษาสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ด้วยหนังสือบทร้อยกรองประกอบภาพ เรื่อง ฮีตสิบสอง ประเพณีการทำบุญประจำเดือนชาวอีสาน กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย สำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 โรงเรียนบ้านท่ามะไฟหวาน
สุพจน์ ชุมผาง. 2551. รายงานการวิจัยการพัฒนาหลักสูตรสถานศึกษาสาระการเรียนรู้ท้องถิ่น ตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ด้วยหนังสือบทร้อยกรองประกอบภาพ เรื่อง ฮีตสิบสอง ประเพณีการทำบุญประจำเดือนชาวอีสาน กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทยสำหรับนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 โรงเรียนบ้านท่ามะไฟหวาน สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาชัยภูมิ เขต 2 อำเภอแก้งคร้อ จังหวัดชัยภูมิ
บทคัดย่อ
หลักสูตรสาระการเรียนรู้ท้องถิ่นตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง เป็นหลักสูตรที่เหมาะสภาวะเศรษฐกิจปัจจุบันดีมาก ขอคุณมากที่นำผลการวิจัยมาเผยแพร่ จะได้เป็นแนวทางในการพัฒนาต่อไป จากครูน้อย
สุดยอดในความเป็นไทยเพื่อรักษาขนบประเพณีไทยค่ะ
สุดยอดในความเป็นไทยเพื่อรักษาขนบประเพณีไทยค่ะ