ร้้านค้าชุมชนบ้านสระบัว: ทั้งใกล้และกำไรสองต่อ

ร้านค้าชุมชนบ้านสระบัว: ทั้งใกล้และกำไรสองต่อ

 

ทรงวุฒิ พัฒแก้ว,  ประสิทธิ์ชัย หนูนวล, จินดา จิตตะนัง

 

สมาคมดับบ้าน ดับเมือง

๓๐/๑ หมู่บ้านราชพฤกษ์ ๒ ซอย ๒ ตำบลปากนคร

 อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช ๘๐๐๐๐

โทรศัพท์ ๐-๗๕๓๑-๘๖๒๓  โทรสาร ๐-๗๕๓๑-๘๖๒๔ อีเมล์ [email protected] 

 

ตั้งหลักให้ชัด ตั้งฐานให้แน่นด้วยบริบทและความรู้

ร้านค้าชุมชนบ้านสระบัวตั้งอยู่หลังมัสยิด บนทำเลที่เหมาะสมเป็นเส้นทางผ่านของผู้คนส่วนใหญ่ในชุมชน  การเกิดขึ้นของร้านค้าชุมชนบ้านสระบัวตั้งอยู่บนหลักคิดสำคัญของการตั้งร้านค้าชุมชนไม่ใช่การแสวงหารายได้เพื่อเพิ่มรายรับให้แก่ครอบครัวผู้ลงหุ้น  แต่เพื่อเป็นแหล่งทุนที่สำคัญในการหางบประมาณเพื่องานพัฒนาสังคม จากการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติที่หน้าบ้านซึ่งเป็นฐานการผลิตที่สำคัญของชาวประมงพื้นบ้านแถบนี้ แต่การอนุรักษ์จำเป็นต้องมีเงินมาหล่อเลี้ยง ร้านค้าชุมชนจึงเป็นทางออกสำหรับเรื่องนี้   “ร้านค้าชุมชนหมู่ที่ ๖ บ้านสระบัว” จึงถือกำเนิดขึ้น ตามเจตนารมณ์เพื่อเป็นแหล่งทุนให้กับการอนุรักษ์และการพัฒนาสังคม

ก่อนที่จะเป็นร้านค้าชุมชน เพื่อวางสินค้าจำหน่าย แกนนำได้ตกผลึกทางความคิดที่จะทำให้ร้านค้าชุมชนเกิดประโยชน์สูงสุด  และมีผลกระทบต่อร้านค้า ร้านขายของชำอื่นๆ ในหมู่บ้านน้อยที่สุด  ดังนั้นร้านค้าชุมชนจึงมุ่งเน้น วัสดุอุปกรณ์ที่จำเป็นพื้นฐานทางการประมง  ของใช้ส่วนตัวและของใช้ในครัวเรือน  แต่จะไม่จำหน่ายของสดหรืออาหารที่รับประทานประจำวัน  เนื่องจากมีร้านค้าในหมู่บ้านจำหน่ายอยู่แล้ว

ความน่าสนใจประการต่อมาก็คือ การก่อเกิดของร้านค้าชุมชนตั้งอยู่บนการมองถึงผลกระทบที่จะมีต่อร้านค้าอื่นๆซึ่งตั้งมาก่อนแล้ว โดยชุมชนยังออกแบบงานวิจัยเล็กๆ เพื่อสำรวจในชุมชน ว่าต้องการสินค้าประเภทไหนในชีวิตประจำวัน และความต้องการแต่ละเดือนมากน้อยเพียงไร  โดยก่อนการตั้งร้านค้าจะมีการสำรวจว่าแต่ละร้านนั้นขายสินค้าอะไรแล้วร้านค้าชุมชนจะขายอะไรเพื่อไม่ให้เกิดความซ้ำซ้อนและก่อความเดือดร้อนให้กับคนอื่นๆ  อันเป็นลักษณะของการทำงานที่เอื้อเฟื้อต่อกัน และสินค้าที่ร้านค้าชุมชนเลือกขายก็หลีกเลี่ยงที่จะให้ซ้ำกับสินค้าของร้านค้าชุมชนอื่นๆ  ด้วยการออกแบบโดยการคำนึงถึงประโยชน์ของส่วนรวมทำให้ร้านค้าชุมชนในขณะนี้กลายเป็นแม่ของร้านค้าอื่นๆไปโดยปริยาย

ดังนั้น เมื่อนำข้อมูลมาวิเคราะห์  ทางแกนนำสามารถวางแผนการจัดการได้เป็นอย่างดี ในการนำสินค้ามาจำหน่ายที่ร้าน ว่าเป็นสินค้าชนิดไหน ยี่ห้ออะไร รวมทั้งความมากน้อยในการจัดซื้อแต่ละอาทิตย์  ภายใต้การจัดการที่คุ้มค่าและมีประสิทธิภาพที่สุด ภายใต้เงื่อนไขของงบประมาณในการลงทุน และการจัดซื้อสินค้าทุกอาทิตย์

กล่าวคือร้านค้าอื่นๆภายในชุมชนพากันมาซื้อสินค้าที่ร้านของตัวเองจะขายจากร้านค้าชุมชน นอกจากจะไม่ต้องเสียค่าเดินทางมากแล้วยังจะได้รับปันผลจากการเป็นสมาชิกของร้านค้าชุมชนด้วย นอกจากนี้กำไรที่ได้จากการดำเนินการของร้านค้าชุมชนนอกจากจะกลับคืนสู่สมาชิกแล้วยังมีสัดส่วนเพื่อประโยชน์ของชุมชนด้วย กล่าวคือ กำไรส่วนหนึ่งนำมาช่วยเหลือผู้ที่ยากไร้กว่า อีกส่วนหนึ่งมีไว้สำหรับการพัฒนาชุมชน

                จะเห็นได้ว่า การใช้งานวิจัยเล็กๆ เพื่อสำรวจ ส่งผลให้การจัดการและการวางแผนการตลาดมีความเข้มข้นและรัดกุม  นอกจากนี้ยังสร้างการรับรู้ของคนในชุมชนโดยทางอ้อม  และข้อมูลยังสามารถนำมาจัดการเพื่อไม่ให้เกิดผลกระทบต่อร้านค้าอื่นๆในชุมชนมากนัก  เป็นการอยูร่วมกันอย่างมีเหตุมีผลภายใต้บริบทชุมชน  นอกจากนี้ ร้านค้าชุมชน นอกจากเป็นร้านค้าของปลีกแล้ว ยังเป็นร้านค้าขายส่งอีกต่อหนึ่งสำหรับร้านโชร์ห่วยเล็กๆ  ร้านน้ำชา เพื่อนำสินค้าไปจำหน่ายต่ออีกทางหนึ่งด้วย

 

สร้างการมีส่วนร่วม ร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมแบ่งปันประโยชน์

ทำไมร้านค้าชุมชนบ้านสระบัวจึงอยู่ได้ ผ่านมรสุมและปัจจัยที่ส่งผลกระทบมากมาย ด้วยเพราะว่าร้านค้าแห่งนี้ทุกคนรู้สึกร่วมการเป็นเจ้าของ เริ่มแรกสมาชิกในกลุ่มต้องผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนกันมาขาย สลับกันไป เมือครบ ๑๕ วันเช็คของครั้งหนึ่ง เมื่อครบหนึ่งปีจึงจ้างคนดูแลร้าน จากการที่ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนกันมาขายนี่เอง ความเป็นเจ้าของจึงเกิดขึ้น ประกอบกับญาติพี่น้อง เพื่อนฝูงต่างก็มาช่วยอุดหนุนเป็นการสร้างเครือข่ายลูกค้าอย่างไม่ตั้งใจ  ราคาสินค้าชุมชนบ้านสระบัวไม่ขึ้นตามตลาด ซื้อสินค้ามาเท่าไรขายจนหมด  จึงจะปรับราคา ในทางกลับกันสินค้าที่ซื้อมาตลาดปรับลดราคาสินค้า ราคาสินค้าในร้านก็ไม่ลดต้องช่วยซื้อจนหมด บนฐานคิดนี้ เห็นได้ว่ากลไกของตลาดไม่มีผลต่อสินค้าในร้าน และสินค้าในร้านทุกชิ้นมีการตั้งกำไรไว้แล้ว ดังนั้นกล่าวได้ว่าสินค้าร้านนี้มีกำไรทุกชิ้น

 

                การระดมหุ้นมีฐานคิดที่ความเท่าเทียมกัน โดยกำหนดหุ้นเป็นครอบครัว   หนึ่งครอบครัวลงหุ้นได้ไม่เกิน  ๑๐,๐๐๐ บาท  ในครอบครัวจะมีสมาชิกี่คนก็ได้ ทั้งนี้เพื่อเน้นการมีส่วนร่วมทั้งครอบครัว  และขอบเขตที่ต้องระบุเช่นนี้ เพื่อว่าจะเกิดการกระจายหุ้นอย่างทั่วถึง และไม่กระจุกตัวที่คนใดคนหนึ่ง หรือครอบครัวครอบครัวหนึ่ง โดยเฉพาะ

นอกจากนี้ ร้านค้ายังเปิดโอกาสให้สำหรับกลุ่มต่างๆ ที่ตอบสนองต่อการบรรเทาทุกข์สร้างสุขของชุมชน  สารารถลงหุ้นได้ไม่เกิน  ๒๐,๐๐๐ บาท ดังนั้นจะเห็นได้ว่า หุ้นในร้านค้าชุมชนมีกลุ่มต่างๆ เข้าถือหุ้นอยู่ด้วย และนำส่วนต่างของกำไรเหล่านั้นปันผลเพื่อชุมชน และสร้างกลุ่มให้มีรายได้ขึ้นมา โดยให้แต่ละกลุ่มหนุนเสริมซึ่งกันและกัน มุมมองและวิธีคิดแบบนี้ จึงสร้างความเป้นกลุ่มที่ร้อยกันเป็นพวง สร้างรายได้หลายทาง แต่ผลกำไรทั้งหมดตกอยู่กับสมาชิกทุกคน

 

สร้างฐานสมาชิกจากกลุ่มออมทรัพย์ สร้างร้านค้าจากฐานทุนของตนเอง

                หากกลุ่มออมทรัพย์เปรียบเสมือนกระทรวงการคลังของชุมชนบ้านสระบัว กลุ่มร้านค้าชุมชนก็เปรียบเสมือนกระทรวงพาณิชย์ซึ่งอยู่ภายใต้รัฐบาลเดียวกันโดยมีกลุ่มอนุรักษ์เป็นแกนนำหลัก  การเกิดขึ้นของร้านค้าชุมชนจึงเป็นการออกแบบเพื่อให้เป็นปัจจัยที่เกื้อหนุนการสร้างสุขของชุมชนมีความสมบูรณ์มากขึ้น

การเข้ามาเป็นสมาชิกร้านค้าชุมชน ไม่ใช่เรื่องง่าย แกนนำช่วยตอกย้ำให้เห็นภาพชัดว่า “ต้องพิสูจน์กันก่อน” โดยการให้เข้าร่วมเป็นสมาชิกกลุ่มออทรัพย์ตามรอบปีที่เกิดขึ้น และเป็นสมาชิกกลุ่มออมทรัพย์ตามระเบียบและข้อตกลง จากนั้นจึงขยับขึ้นมาเป็นสมาชิก กลุ่มร้านค้า หรือกลุ่มอื่นๆ ได้  จะเห็นได้ว่า วิธีการนี้เป็นกระบวนการที่แยบยลอีกอย่างหนึ่ง เพราะการสร้างฐานจากการออม ซึ่งเป็นฐานที่สำคัญที่สุด ดังนั้นจึงเป็นการเตรียมคนและเตรียมฐานของคนไปในตัวอีกด้วย

โดยในตอนเริ่มแรกนั้นร้านค้าชุมชนตั้งอยู่ในบ้านที่กำลังสร้างของบังหยาแกนนำชุมชนคนสำคัญโดยที่ไม่มีประตูหน้าต่างแต่อย่างไร ระยะเวลาที่ยาวนานซึ่งร้านค้าชุมชนตั้งอยู่ในบ้านบังหยาแต่ไม่มีของในร้านหายสักชิ้นเดียว ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความปลอดภัยของชุมชนที่นี่รวมทั้งความเคารพที่คนในชุมชนมีต่อแกนนำชุมชน

          สิ่งหนึ่งที่ทางแกนนำของกลุ่มเน้นหนักเสมอ คือ การสร้างร้านค้าหรือธุรกิจชุมชน ต้องสร้าบนฐานเงินทุนของตัวเองเท่านั้น เพราะว่า ความผูกพัน ความรัก การมีส่วนร่วมจะมีน้ำหนักมากๆ  ส่งผลให้วิธีคิดและมุมมองการเป็นเจ้าของพูดได้อย่างเต็มปากเต็มคำ แต่ใช่ว่าจะปฏิเสธทั้งหมด ในส่วนของโครงสร้างและอุปกรณ์พื้นฐานก็พึงพาจากหน่วยงานรัฐ และ อบต. แต่ทั้งนี้ในส่วนอื่นๆ โดยเฉพาะทุนหมุนเวียนต้องมาจากชุมชนเท่านั้น

 

ไปให้พ้นการผูกติดตลาดในระบบทุนใหญ่

                จากปัญหาการเข้ามาของห้างโลตัสที่ส่งผลกระทบอย่างมากต่อร้านค้าของชำทั่วไป  และร้านขายของสด แต่บนฐานของร้านค้าชุมชนที่มุ่งตอบสนองแก่สมาชิก ยอดซื้อยังคงเพิ่มขึ้น และกำไรก็ยังเพิ่มขึ้นเนื่องจากสินค้าในร้านตอบสนองแก่ลูกค้ารายเล็กๆ  การไปซื้อของที่ห้างโลตัสแม้ไม่กี่กิโลเมตรแต่ก็ยังสิ้นเปลืองค่าน้ำมัน และค่าเสียเวลาเนื่องจากสมาชิกส่วนใหญ่เป็นเกษตรกรและชาวประมงที่ทำงานแทบไม่มีเวลาหยุดพัก อีกทั้งพี่น้องมุสลิมก็ไม่นิยมเดินห้างเท่าไหร่นัก   ประโยชน์ของห้างโลตัสยังมีอีกในการซื้อของเข้าร้านสมาชิกยังซื้อของได้ใกล้ลง และพอดีกับยอดสั่งซื้อแต่ละอาทิตย์ไม่จำเป็นต้องไปซื้อถึงในเมืองนครศรีธรรมราช  ในชุมชนแห่งนี้จึงมองห้างโลตัสเป็นแค่เครื่องมือ จนมีคำกล่าวในชุมชนว่า “ไปเดินห้างเพื่อเปิดหูเปิดตา รับแอร์เย็นๆ แต่กลับมาซื้อของที่ร้านค้าชุมชน”

 

การจัดการต้องเป็นระบบ ปันผลประโยชน์แก่สังคมเป็นเรื่องใหญ่

 

ตารางที่  ๑ แสดงการจัดสรรการเงินของกลุ่มร้านค้าชุมชน

ที่	รายการ	อัตราปันผล
1	ปันผลตามยอดผู้ถือหุ้น	ร้อยละ 30
2	ปันผลตามยอดซื้อ	ร้อยละ 40
3	กองทุนพัฒนาสังคม	ร้อยละ  5
4	กองทุนพัฒนากลุ่ม	ร้อยละ  5
5	ค่าตอบแทนคณะกรรมการ	ร้อยละ  7
6	กองทุนอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรทางทะเล	ร้อยละ  6
7	กองทุนสวัสดิการสมาชิก	ร้อยละ7

 

                สำหรับระบบและกระบวนการทำงานของร้านค้าชุมชน เมื่อมีสมาชิกมาซื้อจะมีการบันทึกไว้ทุกครั้งเพราะมีการปันผลจากยอดซื้อของแต่ละคน ซื้อมากได้ผลตอบแทนขึ้นมามาก นอกจากนั้นยังได้รับเงินปันผลจากยอดรวมที่ลงหุ้นไว้ด้วย  เพราะเหตุนี้ร้านค้าชุมชนจึงเป็นที่พึ่งทางการเงินอีกทางหนึ่งและเป็นการอำนวยความสะดวกแก่สมาชิกในหมู่บ้านในการซื้อสินค้าที่จำเป็นในแต่ละวัน

                จะเห็นว่า การตั้งยอดผลกำไรของร้านค้าชุมชนมุ่งไปที่ คนซื้อ ทั้งนี้เป็นรายได้เสริมอีกทางหนึ่งของชุมชน ร้านค้าในแต่ละวันมียอดซื้อไม่ต่ำกว่า ๑๐,๐๐๐ บาท  เพราะชุมชนเป็นชุมชนประมง จำเป็นต้องซื้อของใช้ อาหารการกินลงเรือทุกวัน ร้านค้าแห่งนี้จึงเป็นการอำนวยความสะดวกแก่อาชีพประมงเป็นอย่างมาก เพราะมีสินค้าแทบทุกชนิดที่ชาวประมงต้องการ  ดังนั้น ยอดซื้อและเงินปันผลจึงมากตามขึ้นไปด้วย  และนั่นหมายถึง ยอดเงินที่นำไปเป็นกองทุนสำหรับการบริหารจัดการต่างๆ ในการบริหารงานชุมชนก็มากขึ้นตามไปด้วยเช่นกัน

 

สร้างให้ถูกต้องตามบริบทชุมชนและหลักการทางศาสนา

                นอกจากนี้ร้านค้าชุมชนยังผูกยึดติดกับศาสนา โดยในทุกปีจะแบ่งรายได้ส่วนหนึ่งเป็นเงินซากาตแก่คนในชุมชน  ซึ่งเป็นไปตามมติของคณะกรรมการกลุ่ม ทั้งนี้โดยการนำเงินรายได้ทั้งหมดที่เป็นกำไร หักซากาตเสียก่อนตามหลักศาสนา ดังนั้น เงินที่ได้รับจึงไม่ต้องหักซากาตอีก จากการที่มีการแบ่งกองทุนซากาตจากการรวมในลักษณะนี้ สมาชิกที่ได้รับเงินปันผล จึงลดความยุ่งยากในการจ่ายซากาตอีกครั้งหนึ่ง เพราะถือว่าเงินปันผลที่ได้รับการจัดระบบซากาตเรียบร้อยแล้ว

                ในแต่ละปี ทางร้านค้าชุมชนจะแบ่งเงินซากาตแก่ผู้ด้อยโอกาสในชุมชน  ตามมติของคณะกรรมการ นอกจากนี้ร้านค้าชึมชน ถือว่าป็นแหล่งทุนขนาดใหญ่ในการพัฒนาชุมชน

 

 ต้องไปให้ถึงการมีสินค้าของตนเองและชุมชนจำหน่าย

แม้วันนี้ร้านค้าชุมชนจะอยู่ได้  แต่ชุมชนยังไม่หยุดคิดและการดำเนินการต่อ เพราะสินค้าส่วนใหญ่ในร้านยังเป็นสินค้าที่ยังต้องพึ่งพิงจากข้างนอก  ชุมชนอยากขยับขยายให้มีสินค้าของตนเอง  ที่ผลิตกันในชุมชน มาตั้งขายในร้านค้าชุมชนบ้าง  ตอนนี้มีแนวคิดที่จะขยับต่อเรื่อง น้ำยาล้างจาน และเครื่องแกงส้ม  ซึ่งเป็นสินค้าที่มีความต้องการของชุมชนเป็นอย่างมากและชุมชนเองก็สามารถผลิตเองได้

อีกไม่นานร้านค้าชุมชนแห่งนี้จะเป็นแหล่งรองรับผลิตภัณฑ์และสินค้าที่สมาชิกในชุมชนผลิตขึ้น  เป็นช่องทางการตลาดที่เอื้อต่อสมาชิกอีกทางหนึ่งในอนาคต

 

บทสรุปร้านค้าชุมชน

ร้านค้าชุมชนเป็นกิจกรรมที่สร้างผลกำไรต่อเนื่องและยั่งยืน หากมีการบริหารจัดการที่ดี บนบริบทและฐานวัฒนธรรม ทั้งนี้ต้องไม่มองไปที่ธุรกิจหรือกำไร แต่มองว่า เป็นกิจกรรมที่เอื้อประโยชน์แก่ส่วนรวมอย่างจริง  เงินทุกบาทที่เสียไปก่อเกิดประโยชน์แก่ชุมชนทั้งทางตรงและทางอ้อม

การบริหารจัดการในเรื่องร้านค้าชุมชนมีเทคนิคและวิธีการอีกมากเพื่อให้เป็นร้านค้าชุมชน ของชุมชนอย่างแท้จริง  มองกำไรเป็นเรื่องเล็ก มองการมีส่วนร่วมเป็นเรื่องใหญ่  และมองไปใหไกลว่า การสร้างร้านค้าชุมชน ตอบสนองต่อความสุข และความยั่งยืนของชุมชนได้อย่างไร