ทวารวดี

พื้นที่ของภาคกลางตอนล่างของประเทศไทยบริเวณ ล้ำน้ำแควน้อย แควใหญ่ ท่าจีน แม่กลอง และด้านตะวันออกของลุ่มแม่น้ำบางปะกง ได้พบร่องรอยการตั้งถิ่นฐานของชุมชนโบราณในสังคมเกษตรกรรม ในสมัยประวัติศาสตร์ตอนปลาย (ยุคโลหะ) ราว 4,000 ปีมาแล้ว ได้มีการขยายตัวของประชากรไปยังพื้นที่ต่าง ๆ ของภาคกลางตอนล่างมากขึ้น เพราะเป็นพื้นที่ราบลุ่มแม่น้ำที่เหมาะสมแก่การเพาะปลูกและยังมีแหล่งแร่เหล็กและทองแดงในปริมาณมากพอที่จะนำมาทำเครื่องมือ เครื่องใช้และเครื่องประดับได้

ราวพุทธศตวรรษที่ 3 – 5  ได้มีการติดต่อและแลกเปลี่ยนสินค้ากับชุมชนร่วมสมัยในเวียดนามและจีนตอนใต้ อินเดีย เมดิเตอร์เรเนียลและเปอร์เชีย ทำให้บริเวณนี้เป็นศูนย์กลางทางการค้า เนื่องจากมีแม่น้ำหลายสาย ทางออกทางทะเล และช่องเขาขาดสู่อิสาน ซึ่งใช้เป็นเส้นทางติดต่อค้าขายและทำให้เกิดการกระจายแลกเปลี่ยนวัฒนธรรมกับต่างชุมชนได้อย่างรวดเร็ว “ทวารวดี” เป็นภาษาสันสกฤตหมายถึง “เมืองท่าค้าขายที่มีทางเข้าออกหลายทาง”  ศูนย์กลางทางการค้าที่สำคัญอยู่ในเขตอำเภอไทรโยก แหล่งโบราณคดีเช่น แหล่งโบราณคดีบ้านเก่า  แหล่งโบราณคดีบ้านดอนตาเพชร แหล่งโบราณคดีศูนย์การทหารปืนใหญ่ จ.ลพบุรี

ชาวอินเดียที่เป็นพ่อค้าและนักบวช ที่เข้ามาตั่งถิ่นฐานตามแหล่งศูนย์กลางทางการค้าเหล่านี้ ได้นำเอาความเชื่อขนบธรรมเนียมประเพณีของตนเองเข้ามาด้วย ที่สำคัญคือวัฒนธรรมของชาวพุทธที่มี่ส่วนช่วยสร้างวัฒนธรรมทวารวดี

หลังฐานการที่เกี่ยวกับอาณาจักรทวารวดี

หลักฐานลายลักษณ์อักษร เช่น

  1. 1.      หลักฐานจดหมายเหตุจีนของหลวงจีนจี้อิง และ เหี้ยนจัง ราวพุทธศตวรรษที่ 13 ได้กล่าวถึง อาณาจักร “โถ-โล-โป-ตี”  ตั่งอยู่ระหว่างทิศตะวันออกของอาณาจักรศรีเกษตร(พม่า) และทิศตะวันตกของอาณาจักรอิศานปุระ(เจนละ-ขอม) เป็นที่มาของชื่อ “ทวารวดี”
  2. จารึกบนเหรียญกษาปณ์ 2 เหรียญ สลักข้อความด้วยอักษรปัลลวะภาษาสันสฤต ศาสตราจารย์ ยอร์ส เซเดส์ อ่านได้ว่า “ศรีทวารวดี ศวรปุณยะ...” แปลว่า “บุญกุศลของพระราชาแห่งทวารวดี”

จารึกทวารวดีที่ค้นพบในปะเทศไทย  เช่น จารึกปัลลวะ/หลังปัลลวะที่เป็นภาษา

-       ภาษาบาลีในพุทธ ศาสนา  “เย ธมมา” ที่พบบน ธรรมจักร เจดีย์ ฯลฯ

-       ภาษามอญ กล่าวถึงการอุทิศสิ่งของในพระพุทธศาสนา เช่นจารึก เมืองฟ้าแดดสูงยาง

-       ภาษาสันสกฤตในศาสนาฮินดู กล่าวถึงการปกครอง เช่น จารึกวัดศรีเทพ

หลักฐานทางศิลปะที่เป็นสถาปัตยกรรมและปฏิมากรรม เช่น

  1. เจดีย์วัดกู่กุด จ.ลำพูน
  2. ธรรมจักรและกวางหมอบ พบที่พระปฐมเจดีย์ จ.นคปฐม ศิลปะทวารวดี (พ.ศ.ว. ที่ 13 – 14)
  3. พระพุทธรูปศิลปะทวารวดีมากมาย ลักษณะเด่นคือ ขมวดพระเกศาใหญ่  พระขนงเป็นสันนูนต่อกันคล้ายรูปปีกกา พระนาสิกแบน จีวรบางแนบจนเห็นท่อนพระองค์ รวมถึงเทวรูปในศาสนาพราหมณ์ด้วย แหล่งค้นพบ ภาคกลางเช่น จ.นครปฐม จ.ราชบุรี ภาคตะวันออกเฉียงเหนือเช่น จ.กาฬสินธุ์ และที่ภาคใต้เช่น จ .สุราษฎร์ธานี  จ.นครศรีธรรมราช ศิลปะแบบทวารวดีที่ค้นพบ แสดงถึงลักษณะทางศิลปะที่มีแบบแผนของตัวเองโดยเฉพาะ

แหล่งโบราณคดีสมัยทวารวดีตามภูมิภาคต่าง ๆ ของประเทศไทย

-       ภาคตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา เช่น  แหล่งโบราณคดีบ้านดอนตาเพชร

-       ภาคตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา เช่น แหล่งโบราณคดีเมืองโบราณจันเสน

-       ภาคเหนือ เช่น แหล่งโบราณคดีเมืองไตรตรึง

-       ภาคใต้ แหล่งโบราณคดีใน อ.ยะรัง จ.ปัตตานี

อย่างไรก็ตามที่ตั่ง อาณาเขต ราชธานี ตลอดจนเรื่องราวเกี่ยวกับอาณาจักรทั้งหมดของทวารวดียังไม่เป็นที่แน่ชัด คำว่า “ทวารวดี” คงเป็นที่รู้จักกันในนามของรูปแบบทางศิลปะในพุทธศาสนา และสถาปัตยกรรม ปฏิมากรรมรูปเคารพในศาสนาพราหมณ์

วาทิน ศานติ์ สันติ : เรียบเรียง