ผญา

ผญา

          ผญาคำพังเพยหรือผญาย่อย เป็นผญาที่ใช้สนทนากันทั่วไปในเหตุการณ์ประจำวันต่าง ๆ เช่น การถามข่าวคราว ถามถิ่นที่อยู่อาศัย ถามแนวความคิดเกี่ยวกับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง บางครั้งแฝงอารมณ์ขันไว้อย่างแนบเนียน บางครั้งก็มีความหมายในเชิงเปรียบเทียบค่ะ

  ลุแต่ด้าวดั้นถิ่นได๋มา ใจปะสงสิ่งได๋จั่งมาเถิงพี้  
คำแปล มาจากที่ไหน มีความต้องการอะไรจึงได้มาถึงที่นี่


  ขอนแก่นนี้ดินดำน้ำซุ่ม ปากุ่มบ้อนคือแข้แก่งหาง ปานางบ้อนคือขางฟ้าลั่น 
จั๊กจั่นฮ้องคือฟ้าล่วงบน  
คำแปล ขอนแก่น เป็นเมืองที่อุดมสมบูรร์ด้วยข้าวปลาอาหาร ขนาดปลาต่าง ๆ จำพวกปลากุ่ม โผขึ้นมาเพื่อหายใจ ตัวใหญ่พอ ๆ จรเข้แกว่งหาง ส่วนปลาเนื้ออ่อนโผขึ้นมาฮุบเหยื่อเสียงดังลั่นสนั่นฟ้า แม่แต่เสียงจั๊กจั่นร้องก็ดังพอ ๆ กับเสียงฟ้าร้อง


  ไผว่าอีสานแล้ง ให้จูงแขนมันมาเบิ่ง น้ำของไหลอยู่จ้น ๆ มันสิแล้งบ่อนจั่งได๋  
คำแปล ใครว่าอีสานแห้งแล้ง ให้จูงแขนเขามาดูให้เห็นกับตาหน่อย น้ำโขงไหลล้นฝั่งอยู่อย่างนี้มันจะแห้งแล้งได้อย่างไร


  กินสมอยาก ปากสมเคียด  
คำแปล กินได้มากสมกับความหิว พูดมากบ่นมากสมกับที่โมโห


  ยามกินบ่เฮียก ยามเวียกเอิ้นใซ้  
คำแปล เวลากินแล้วไม่เรียกให้กิน แต่พอมีงานแล้วเรียกใช้


  กินมำมำ บ่คำเบิ่งท้อง  
คำแปล กินไม่รู้จักหยุด โดยไม่กลัวว่าเดี๋ยวท้องก็จะแตก


  อยากกินหลาย ได้กินบ่ท่อก้อย อยากกินหน่อย ได้กินท่อโป้มือ  
คำแปล ทีอยากกินมากกลับได้กินนิดเดียว ทีอยากกินนิดเดียวกลับมีของให้กินมาก


  กินแม่นปาก อยากแม่นท้อง เทียวขี้แม่นขา  
คำแปล ที่เคี้ยวอาหารคือปาก าสนที่หิวอยากกินนั้นคือท้อง และลำบากเทียวพาไปขับถ่ายคือ
ขา


 บุนบ่ฮอด ยอกบ่เกี้ยว แสนสิฝั้นก้อเล่ามาย 
คำแปล ถ้าบุญไม่ถึงแล้ว แม้จะให้สัญญาแน่นหนาเพียงใด ก็เปลี่ยนแปลงได้


 เซื้อหมากต้อง บ่ห่อนหล่นไกกก แนวผมดก บ่ห่อนหัวเป็นล้าน 
คำแปล ลูกกระท้อนไม่หล่นไกลต้น คนที่มีเชื้อแถวเป็นคนผมดกหัวคงไม่ล้าน

ตัวอย่าง ผญา

 

ชื่อว่าแนวความเว้าของคนมันเกินง่าย
ได้ทั้งหงายและคว่ำคำเว้าบ่อยู่ความ
เขาฮักเฮาเขากะย่องเขาซังเฮาเขากะว่า
คือดั่งบักเค้าเม้าหมาเฒ่าเห่าแต่เขา
ครันเฮาทำดีแล้วไผสิว่าบ่ดีกะตามซ่าง
ครันเฮาเฮ็ดแม่นแล้วสิหยันหญ่อกะซ่างเขา
เขาสิพากันท้วงทังเมืองกะบ่เหงี่ยง
เขาสิติทังค้ายขายหน้ากะบ่อาย

 

 

กกบ่เที่ยง ทางปลายบ่งาม
คนฮูปทราม ศีลธรรมซ่อยยู้
มีความฮู้ อย่าอวดตัวตน
เกิดเป็นคน อย่าเกิดมาดาย
ให้ขวนขวาย เฮ็ดดีให้ถ้วน

 

 

 คันว่าความเฮาเว้า ขมในอย่าฟ้าวจ่ม
ลางเทือขมขี้เพลี้ย ภายหน้าหากสิดี
อย่าฟ้าวติเตียนเว้า ผักกะเดาขมขื่น
ยามกินกับลาบก้อย สิหลงย้องว่าดี

 

ครันหากได้นั่งบ้าน เป็นเอกสูงศักดิ์
อย่าได้โวโวเสียง ลื่นคนทั้งค้าย
ซื่อว่าเป็นนายนี้ ให้หวังดีดอมบ่าว
ครันหากบ่าวบ่พร้อม สิเสียหน้าบาดเดิน

 

ครันแม่นมีความฮู้ พาโลเฮ็ดบ่แม่น
ความฮู้ท่อแผ่นฟ้าเป็นบ้าท่อแผ่นดิน
คือดังลิงเห็นแก้วมณีนิลใสส่อง
บาดได้มาแท้แท้ คนเล่นดั่งเม็ดดิน

 

 

กุญชรช้าง อัสดงคุณมาก
ก็หากหายากแท้ ทังค้ายบ่มี
ส่วนว่ายุงยอฮิ้น ฝูงไฮเฮือดไต่
บ่ฮ้อนไฮ้ หาได้ซู่เฮือน

 

ของบ่เป็นตาจ้ำอย่าจุ่มลงตัก
ของบ่เป็นตากัดอย่ากินสิพวนท้อง
ของที่เป็นตาส้มอย่ากินสิส้มปาก
มันสิยากคอบท้องเที่ยวขี้ยั่งคืน

 

เกิดเป็นคนให้เฮียนความฮู้
เฮ็ดสู่หลู่เขาบ่มียำ
เฮ็ดซำงำเขาบ่มีย้าน
ไปเที่ยวบ้านให้เบิ่งหนทาง
คนตาฟางให้หลีกมันก่อน
บ่อนผุใหญ่อย่าได้ไปแทน
ของหวงแหนอย่าได้ไปต้อง
ของพี่น้องอย่าได้ไปขอ....

 

ครันเจ้าได้ขี่ช้าง
อย่าลืมหมู่หมูหมา
ห่าขโมยมาเฮือน
สิเห่าหอนให้มันย่าน
บัดห่ากวางฟานเต้น
ตามทางสิได้ไล่
บัดห่าได้ต่อนซิ้น
ยังสิโอ้อ่าวคุณ

 

คันเจ้าได้ขี่ช้าง อย่าลืมหมู่วัวควาย
มันหากคูณคนทาง ต่างดีคนก้ำ
ช้างหากดียามเข้า สงครามได้ขี่
ดีเมื่อเข้าเขตห้อง นครกว้างอาจอง

 

 

 

ใจประสงค์สร้าง กลางดงกะว่าท่ง ใจขี้คร้าน กลางบ้านกะว่าดง
ถ้าใจสู้ (ขยัน) อยู่กลางป่าดงก็เหมือนกลางทุ่ง ถ้าเกียจคร้านแม้อยู่กลางหมู่บ้านก็เหมือนในกลางป่าท่ง = ทุ่ง, ทุ่งนา

 

 

อย่าสุไลเสียถิ้ม พงษ์พันธุ์พี่น้องเก่า อย่าสุละเผ่าเซื้อ ไปย่องผู้อื่นดี
หมายถึง อย่าได้ลืมญาติพี่น้องของตัวเอง ไปยกย่องว่าผู้อื่นดีกว่า
สุไลเลียถิ้ม = ลืมเลือนไม่นึกถึง, สุละ = ทอดทิ้ง, ย่อง = ยกย่อง

 

บาป - บุญ

บุญบาปนี้เป็นคู่คือเงา คันเฮาพาเล่นพามันเต้นแล่น
เฮานั่งยองย่อเงาก็นั่งลงนำ คันเฮาโตนลงห้วยภูเขาหลายหลั่น
เงาก็ตามเลี้ยวเก๊าะเกี่ยวพันธนัง อันนี้สันใดแท้ทั้งสองบุญบาป
เงานั้นไปตามเฮาสู่วันบ่มีเว้น พามันแอะแอ่นฟ้อนเงานั้นแอ่นนำ
ยามเฮาเอาหลังนอนก็อ่อนลงนอนด้วย ขึ้นต้นไม้ผาล้านด่านเขา
บ่ได้มียามเหินห่างไกลกันได้ มันก็ติดต่อก้นนำส้นผู้ทำ นั้นแหล่ว

 

 

ไกลกายเจ้าใจกะอยู่นำนาง บ่มีทางไกลกันให้พลากหนีข้าง
แม่นสิไกลท่อฟ้า สิหย่อเป็นแผ่นดินเดียว
คราวสิบคืนซาวคืน สิหย่อเป็นคราวมื้อ
คันความฮักมันคือข้าว สิขอกินให้มันอิ้ม
คันความฮักมันคือน้ำบ่อแก้ว สิลงล้างอาบสรง น้องเอ้ย...

 

 

คันเจ้าได้ขี่ช้างอย่าลืมแห่งคุณหมา
ขโมยบ่มาซอมลักคอบว่าหมามันเฝ้าไว้
อย่าสุไลลืมเค้าอีสานสานเฮาชาวเมืองซ่า
อย่าลืมนาผืนน้อยบ่อนเคยส่อนแซวปลา
อย่าสุไลลืมเค้าแทนคุณดอกพ่อแม่
ค่าน้ำนมและข้าป้อนสอนให้เจ้าใหญ่มา