เผยแพร่ผลงาน

 

   

หน่วยที่  1

ระบำ

 

 

จุดประสงค์การเรียนรู้

                   1.  อธิบายความหมายของคำว่าระบำได้ถูกต้อง

                   2.  บอกความแตกต่างของระบำประเภทต่างๆ ได้

                   3.  วิเคราะห์รูปแบบการแสดงระบำประเภทต่าง ๆได้

 1.ความหมายของระบำ

                 

             ความหมายของคำเรียกการแสดงว่า " ระบำ" ได้มีผู้ให้ความหมายไว้หลายท่านดังนี้

              เรณู โกศินานนท์ (2545 : 101) กล่าวไว้ว่า การแสดงที่ใช้คนเป็นจำนวนมากกว่า  2  คนขึ้นไปมีทั้งเนื้อร้องและไม่มีเนื้อร้อง ใช้เพียงดนตรีประกอบการร่ายรำ

         สุมิตร   เทพวงษ์ (มปป. : 1) กล่าวไว้ว่าระบำคือศิลปะการร่ายรำที่แสดงพร้อมกันเป็นหมู่เป็นชุด ไม่ดำเนินเรื่องราว ท่ารำบางครั้งก็มีความหมายเข้ากับเนื้อเรื่อง บางครั้งก็ไม่มีความหมายนอกจากความสวยงาม คำว่าระบำ ย่อมรวมเอาฟ้อน และเซิ้ง เข้าไว้ด้วยกัน เพราะวิธีการแสดงไปในรูปเดียวกัน หากแต่แยกให้เห็นความแตกต่างของท้องถิ่น วิธีร่ายรำตลอดจนการแต่งกายตามระเบียบประเพณีเท่านั้น คำว่า ฟ้อน และเซิ้ง เป็นระบำประเภทพื้นเมืองแต่งกายตามเชื้อชาติ ประกอบด้วยเพลงที่มีทำนองและบทร้องตามภาษา ท้องถิ่น เช่น ฟ้อนเงี้ยว ฟ้อนเล็บ ฟ้อนแพน ฯลฯ 

              สารานุกรมไทยสำหรับเยาวชนเล่มที่ 13 (2512 : 113) ระบำหมายถึง การแสดงที่มุ่งหมายความสวยงาม และความบันเทิงเป็นสำคัญ ไม่มีเรื่องราว ผู้แสดงจะมีจำนวนเท่าใดก็ได้ อาจเป็นระบำเดี่ยวคือรำคนเดียว ระบำคู่ หรือระบำหมู่ รำหลาย ๆ คน

             พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 (2542 : 181) ระบำ หมายถึง การแสดงที่ใช้ท่าฟ้อนรำ ไม่เป็นเรื่องราว มุ่งความสวยงามหรือความบันเทิง จะแสดงคนเดียว หรือหลายคนก็ได้ เช่น ระบำนพรัตน์ ระบำกอย ระบำฉุยฉาย

            จากความหมายดังกล่าวข้างต้นสามารถสรุปรวมได้ว่า

             ระบำ หมายถึงศิลปะการร่ายรำที่แสดงพร้อมกันเป็นหมู่เป็นชุดมุ่งความสวยงามและความบันเทิงเป็นสำคัญ ไม่เป็นเรื่องราว มีทั้งเนื้อร้องและไม่มีเนื้อร้องอาจจะใช้เพียงดนตรีประกอบการร่ายรำ ท่ารำบางครั้งก็มีความหมายเข้ากับเนื้อเรื่อง บางครั้งก็ไม่มีความหมายนอกจากความสวยงาม ผู้แสดงจะมีจำนวนเท่าใดก็ได้

 2.  ประเภทของระบำ              จำแนกออกได้เป็น  2    ประเภทคือ

   

         ก.  ระบำแบบดั้งเดิมหรือระบำมาตรฐาน

         ข.  ระบำแบบปรับปรุง 

ก.  ระบำแบบดั้งเดิมหรือระบำมาตรฐาน

         

         หมายถึง   การแสดงระบำที่ปรมาจารย์ได้กำหนดเนื้อร้องและทำนองเพลงตลอดจนท่าร่ายรำและการแต่งกายที่เรียกว่าแบบยืนเครื่องไว้อย่างถูกแบบแผนกระบวนการรำเป็นที่ยอมรับมาช้านานแล้ว ผู้ศึกษาต้องจดจำตามแบบที่กำหนดไว้ จะดัดแปลง แก้ไขหรือเปลี่ยนแปลงไปจากเดิมไม่บังควร  เช่นระบำดาวดึงส์ ในเรื่องสังข์ทองตอนตีคลี หรือระบำกฤษฎาภินิหาร  ซึ่งนิยมนำมาแสดงกันเป็นส่วนมาก เพราะเป็นลีลาที่งดงาม เป็นศิลปะระดับฝีมือ โดยจะยกตัวอย่างระบำมาตรฐาน    3   ชนิดดังนี้

 

 

 

 

 

ระบำดาวดึงส์                                                                                                                           

 

 

              ระบำดาวดึงส์ เป็นระบำมาตรฐานที่สร้างรูปแบบท่ารำขึ้นใหม่ แตกต่างจากระบำมาตรฐานแบบดั้งเดิม เช่น ระบำสี่บทที่ท่ารำตีบทความหมายของคำร้อง ระบำดาวดึงส์เป็นระบำประกอบในการแสดงละครดึกดำบรรพ์เรื่องสังข์ทองตอนตีคลี  ซึ่งจัดแสดงที่โรงละครดึกดำบรรพ์ วังบ้านหม้อ ปลายสมัยสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 5 แห่งกรุง

รัตนโกสินทร์ บทร้องเป็นพระนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ พรรณนาถึงความงดงามโอฬารของสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และทิพยสมบัติของ

 พระอินทร์ หม่อมเข็ม กุญชร ณ อยุธยา ได้ปรับปรุงท่ารำเลียนแบบท่าเต้นในพิธีแขกเจ้าเซ็น ซึ่งเจ้าฟ้ากรมหลวงพิทักษ์มนตรี ทรงประดิษฐ์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

                ดนตรีที่ใช้ในการประกอบการแสดงชุดนี้ ใช้วงปี่พาทย์ดึกดำบรรพ์ ซึ่งสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ทรงปรับปรุงแตกต่างจากวงปี่พาทย์เครื่องคู่และเครื่องใหญ่คือ ลดเครื่องดนตรีบางชิ้น ให้มีเสียงทุ้มนุ่มนวลไม่แข็งกร้าว เสียงแหลมสูง เครื่องบรรเลงได้แก่ ระนาดเอกตีด้วยไม้นวม ระนาดทุ้ม ระนาดทุ้มเหล็ก ฆ้องวงใหญ่ ขลุ่ยเพียงออ  ขลุ่ยอู้ ซออู้ ตะโพน กลองตะโพนคู่ (ถอดเท้าตั้งขึ้น ตีแทน กลองทัด) ฉิ่ง ฆ้องหุ่ยเจ็ดลูก (7 เสียงเรียงลำดับ) กลองแขก ทำนองเพลงประกอบลีลาท่ารำ คือ เพลงเหาะ เพลงตะเขิ่ง เพลงเจ้าเซ็น เพลงรัว

                                            

เนื้อเพลง  ระบำดาวดึงส์

(ปี่พาทย์ทำเพลงเหาะ –รัว)

- ร้องเพลงตะเขิ่ง -

-          ดาวดึงส์เทวโลกมโหฬาร                 เป็นที่อยู่สำราญฤทัยหรรษ์

           สารพัดงามจริงทุกสิ่งอัน                                 สารพันอุดมสมใจปอง

                เทพบุตรผุดผ่องพรรณโฉมยง                         งามทรงอาภรณ์ไม่มีหมอง

               นางอัปสรงอนสงวนนวลละออง                     งามทรงเครื่องทองและเพชรนิล

- ร้องเพลงเจ้าเซ็น -

                  สมเด็จพระอมรินทร์ปิ่นมงกุฎ              ทรงวชิราวุธธนูศิลป์

                รักษาเทวสีมาเป็นอาจิณ                                    อสุรินทร์อสุรีไม่บีฑา

                อันอินทรปราสาททั้งสาม                                 ทรงงามสูงเงื้อมกลางเวหา

                สี่มุขหุ้มมาศสะอาดตา                                      ใบระกาแกมแก้วประกอบกัน

                ช่อฟ้าช้อยเฟ้อยเฉื่อยชด                                    บราลีที่ลดมุขกระสัน

                มุขเด็จทองดาดกนกพัน                                    บุษบกสุวรรณชมพูนุท

                ราชยานเวชยนต์รถแก้ว                        เพริศแพร้วกำกงอลงกต

                แอกงอนอ่อนสลวยชวยชด                     เครือขดช่อตั้งบัลลังก์ลอย

                รายรูปสิงห์อัดหยัดยืน                                      สุบรรณจับนาคหิ้วเศียรห้อย

                ดุมพราววาววับประดับพลอย                          แปรกแก้วกาบช้อยสะบัดบัง

           เทียมด้วยสินธพเทพบุตร                                 ทั้งสี่บริสุทธิ์ดั่งสีสังข์

                มาตลีอาจขี่ขับประดัง                                      ให้รีบรุดสุดกำลังดังลมพา

- ปี่พาทย์ทำเพลงรัว -

            การแต่งกาย ในส่วนของการแต่งกาย ตัวพระคือเทพบุตร แต่งกายยืนเครื่องเต็มตัว นุ่งผ้ายกตีปีกจีบโยงไว้หางหงส์ทับบนสนับเพลาเชิงมอญ สวมเสื้อรัดรูปปักดิ้นเลื่อมลายกนกแขนสั้นเหนือศอก ติดกนกปลายแขนสวมเครื่องประดับถนิมพิมพาภรณ์ครบชุด ศิลาภรณ์ชฎายอดชัย

 

5

             ตัวนางอัปสร แต่งกายยืนเครื่องนางเต็มตัว นุ่งผ้ายกจีบหน้านางทิ้งชายพก สวมเสื้อในนางรัดรูป ห่มผ้าห่มนางเต็มผืนปักดิ้นเลื่อมลายกนก สวมเรื่องประดับถนิมพิมพาภรณ์ครบชุด ศิลาภรณ์มงกุฎกษัตริย์

              ลีลาท่ารำจะผสมผสานนาฏศิลป์ไทยกับท่าเต้นทุบอกในพิธีแขกเจ้าเซ็น ท่ารำเข้าคู่พระ-นาง ในรูปแบบรำหมู่ เพลงเหาะ – รัว ใ ช้แม่ท่านาฏศิลป์ไทย ต่อจากนั้นเป็นการผสมผสานท่ารำไทยกับท่าเต้นในพิธีเจ้าเซ็น ซึ่งดูสง่างาม

 

                         ภาพที่ 1.2  ระบำกฤดาภินิหาร

 

 

ระบำกฤดาภินิหาร

 

             เป็นชุดการแสดงที่สร้างสรรค์รูปแบบใหม่ อยู่ในละครประวัติศาสตร์ เรื่อง เกียรติศักดิ์ไทยซึ่งกรมศิลปากรจัดแสดง ณ โรงละครศิลปากร เมื่อพ.ศ. 2486 ผู้แต่งบทร้องคือ นางสุดา บุษปฤกษ์ผู้ประดิษฐ์ท่ารำคือ นางลมุล  ยมะคุปต์ผู้เชี่ยวชาญการสอนนาฏศิลป์ไทย วิทยาลัยนาฏศิลป์ไทย กรมศิลปากร และนางศุภลักษณ์  ภัทรนาวิก(หม่อมครูต่วน) เรียบเรียงประสานดุริยางค์สากลโดยพระเจนดุริยางค์

 

 

 

              การแต่งกาย  ผู้แสดงนั้น แต่งยืนเครื่องตัวพระและตัวนาง ตัวพระสวมศิลาภรณ์ชฎา ตัวนางสวมศิลาภรณ์มงกุฎกษัตริย์ มีลักษณะท่ารำเป็นระบำหมู่คู่พระ – นาง ออกรำในเพลงรัวดึกดำบรรพ์ ตีบทตามคำร้องเพลงครวญหา แล้วรำท่าจีนรัวโปรยดอกไม้ สามารถแสดงได้สองรูปแบบ คือ รำตามบทร้องสี่คำกลอน แล้วตัดไปโปรยดอกไม้ในเพลงจีนรัว ซึ่ง ใช้เวลาประมาณ  5 นาที และอีกแบบหนึ่งรำเต็มบทร้องหกคำกลอน โปรยดอกไม้ตามบทร้องและเพลงจีนรัว

 

เนื้อเพลงระบำกฤษดาภินิหาร

- ปี่พาทย์ทำเพลงรัวดึกดำบรรพ์ -

 

- เพลงครวญหา -

 

                            ปราโมทย์แสน                                        องค์อัปสรอมรแมนแดนสวรรค์

           ยินกฤดาภินิหารมหัศจรรย์                                       เกียรติไทยลั่นลือเลื่องเรืองรูจี

                            ต่างเต็มตื้นชื่นชมโสมนัส                       โอษฐ์เอื้อนอรรถอวยพรสุนทรศรี

            แจ้วจำเรียงเสียงเพลงสดุดี                                      ดนตรีรี่เรื่อยประโคมประโลมลาน

                   แล้วลีลาศเริงรำระบำร่าย                        กรกรีดกรายโปรยมาลีสีประสาน

             พรมน้ำทิพย์ปรุงปนสุคนธาร                                  จักรวาลฉ่ำชื่นรื่นรมย์ครัน

                                      - ปี่พาทย์ทำเพลงจีนรัว -

                         

 

 

                                      ภาพที่  1.3 ระบำเทพบันเทิง
  ที่มา : www.banramthai.com
 

 

ระบำเทพบันเทิง

 

          ระบำเทพบันเทิงเป็นระบำที่นายมนตรี  ตราโมท ผู้เชี่ยวชาญด้านดุริยางค์ไทย กรมศิลปากรและศิลปินแห่งชาติ แต่งบทร้องและบรรจุทำนองเพลงประกอบการแสดงละครใน เรื่องอิเหนา ตอนลมหอบ กล่าวถึงเทพบุตรนางฟ้าฟ้อนรำบำเรอองค์ปะตาระกาหลา กรม

ศิลปากรจัดการแสดงให้ประชาชนชม ณ โรงละครศิลปากร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๙ ผู้ประดิษฐ์ลีลาท่ารำคือ นางลมุล ยมะคุปต์ ผู้เชี่ยวชาญการสอนนาฎศิลป์  วิทยาลัยนาฏศิลป์ กรมศิลปากร

นางมัลลี คงประภัศร์ และนางศุภลักษณ์  ภัทรนาวิก(หม่อมต่วน) โดยการรำเข้าคู่พระ- นาง  ตีบทตามคำร้อง แปรแถวโดยผู้แสดงแต่งยืนเครื่องเทพบุตร – นางฟ้า

 

 

 

             ดนตรีที่ใช้ประกอบการแสดง  เป็นวงปี่พาทย์ไม้นวมเครื่องห้า หรือเครื่องคู่ หรือเครื่องใหญ่ทำนองเพลงแขกเชิญเจ้า เพลงยะวาเร็ว เข้าปี่พาทย์  มีบทร้องดังนี้

      

- เพลงแขกเชิญเจ้า -

            เหล่าข้าพระบาท                                                      ขอวโรกาสเทวฤทธิ์อดิศร

        ขอฟ้อนกราย                                                                      รำร่ายถวายกร

         บำเรอปิ่นอมร                                                                    ปะตาระกาหลา

        ผู้ทรงพระคุณ                                                                      ยิ่งบุญบารมี

        เพื่อเทวบดี                                                                           สุขสมรมยา

          เถลิงเทพสิมา                                                                     พิมานสำราญฤทัย

- สร้อย -

สุรศักดิ์ประสิทธิ์  สุรฤทธิ์กำจาย       ทรงสราญพระกาย   ทรงสบายพระทัย

                          ถวายอินทรีย์                          ต่างมาลีบูชา

                   ถวายดวงตา                                  ต่างประทีปจำรัสไข

                   ถ้อยคำอำไพ                                 ต่างธูปหอมจุณจันทร์

                   ถวายดวงจิต                                  อันชลิตวรคุณ

                  ที่ทรงการุณย์                                 ของข้ามาแต่บรรพ์

                   ถวายชีวัน                                     รองบาทจนบรรลัย

-   สร้อย   -

- เพลงยะวาเร็ว -

                             ร่วมกันร้องทำนองลำนำ               มาฟ้อนมารำให้รื่นเริงใจ(ซ้ำ)

                        ให้พร้อมให้เพรียงเรียงระดับ             เปลี่ยนสับท่วงทีหนีไล่

                          เวียนไปได้จังหวะกัน                  

                             อัปสรฟ้อนส่าย                               กรีดกรายออกมา

                        ฝ่ายฟ้อนเทวา                                      ทำท่ากางกั้น

                           เข้าทอดสนิท                                    ไม่บิดไม่ขัน(ซ้ำ)

                        ผูกพันสุขเกษม                                     ปลื้มเปรมปรีดา

(ปี่พาทย์ทำนองเพลงยะวาเร็ว)

                                                           

 

ข.ระบำแบบปรับปรุง

                

               หมายถึงชุดระบำ ที่ประดิษฐ์ขึ้นใหม่ตามประสงค์ ตามเหตุการณ์ ตามสมัยนิยมตามเนื้อร้องที่ผู้ประพันธ์ต้องการเช่นระบำชุมนุมเผ่าไทยที่จุดประสงค์ของผู้ประพันธ์เพลงต้องการจะบอกให้ทราบว่าคนไทยแม้จะตกอยู่ประเทศใดก็ยังเป็นคนไทย

หรือระบำดอกบัว ชุดหนึ่งระบำไก่ ระบำม้า เป็นต้น ซึ่งการจะประดิษฐ์ท่ารำสามารถที่จะคิดขึ้นใหม่อย่างไรก็ได้ ไม่เป็นการบังคับ แต่หากผู้ประดิษฐ์สามารถระบำแบบมาตรฐานได้แม่นยำจะช่วยให้จึงสามารถประดิษฐ์ท่ารำอื่นๆได้ง่ายมากขึ้น

         ความสำคัญของระบำอยู่ที่ความพร้อมเพรียงผู้แสดงในด้านท่ารำและจังหวะ ตลอดจนความงามของการแปรแถว  ความงามของเครื่องแต่งกาย      ความเหมาะสมของ

ผู้แสดงไม่สูงต่ำเหลื่อมล้ำกันมากเกินไปการประดิษฐ์ท่ารำของระบำสามารถใช้วิธีการปรับปรุงได้ดังนี้

          1.ปรับปรุงจากแบบมาตรฐาน หมายถึงระบำที่คิดประดิษฐ์ขึ้น โดยยึดแบบลีลา ตลอดจนความสวยงามในด้านระบำไว้ ท่าทางลีลาที่สำคัญยังคงไว้ อาจจะมีการเปลี่ยนแปลง

บางสิ่งบางอย่าง เพื่อให้ดูงามขึ้นอีก หรือเปลี่ยนแปลงเพื่อความเหมาะสมของสถานที่