เรื่องของผู้สูงอายุ เป็นเรื่องของบริการระบบสุขภาพ โดยต้องให้ชุมชน ผู้ป่วย และครอบครัว มีส่วนร่วม เน้นเรื่องการเตรียมพร้อม กระตุ้น ให้ข้อมูล ให้ทุกส่วนมีความรู้ และทำกิจกรรมร่วมกัน
อ.จิราพร ได้เล่าให้ฟัง ถึง "ระบบบริการสุขภาพ สำหรับผู้สูงอายุไทย" ไว้ว่า
- ข้อมูลล่าสุด ประชากรไทยทั้งประเทศ 63 ล้านคนแล้ว เป็นประชากรสูงอายุ 7,042,000 คน คิดเป็นร้อยละ 11.16 ของประชากรทั้งประเทศ (สารประชากร ม.มหิดล ปีที่ 17, มค.51)
- ในช่วง 5-10 ปี มีการเปลี่ยนแปลงเยอะ เพราะว่า population ของประชากรขึ้นเร็ว
- ประชากรสูงอายุไทยจะเพิ่มเป็น 2 เท่า ภายในช่วง 15 ปี คือ ปี 2567 ผู้สูงอายไทยจะเพิ่มเป็น 13.7 ล้านคน ที่น่าสนใจคือ กลุ่มที่อายุ 80 ปีขึ้นไปจะเพิ่ม 3 เท่าตัว จาก 7 แสนคน เป็น 1.8 ล้านคนในปี 2567
- อายุขัยเฉลี่ยเมื่อแรกเกิดของผู้หญิงปีนี้ 76.3 ปี ผู้ชายตอนนี้ 69.5
- ประเด็นสำคัญที่เกี่ยวกับประชากรผู้สูงอายุ คือ
ภาวะเปลี่ยนแปลงโครงสร้างประชากร
- ภาวะประชากรสูงอายุมากขึ้น
- ขนาดของครอบครัว / สมาชิกในครัวเรือนลดลง
ภาวะเปลี่ยนแปลงทางสังคม
- การเคลื่อนย้ายที่อยู่ / การขยายตัวของเขตเมือง
- การเปลี่ยนรูปแบบการทำงาน ... เพศหญิงออกทำงานมากขึ้น
- วิถีชีวิต / ค่านิยมเปลี่ยนไป
ภาวะการเปลี่ยนแปลงทางสุขภาพ / ระบบบริการ
- การเจ็บป่วยจากพฤติกรรม … กลุ่ม NCD มีแนวโน้มเพิ่มขึ้น
- การเจ็บป่วยด้วยโรคเรื้อรัง นำไปสู่ภาวะพึ่งพา
- ความก้าวหน้าทางการแพทย์ เทคโนโลยีการรักษา
- ข้อจำกัดทางทรัพยากร ต้นทุนการดูแล การรักษา- ช่วงนี้เราโชคดี
... มีการปฏิรูประบบสุขภาพ
... มีการเน้นเรื่องการส่งเสริมสุขภาพป้องกันโรค (P&P)
... มีการพูดกันเยอะ ทั้งเรื่องนโยบายภาครัฐ และสิ่งที่เกิดขึ้นโดยชุมชน
... มีการพูดถึงการดูแลในชุมชน (Community based care)
... และมีการพูดกันเยอะว่า การรักษา หรือ admit ใน รพ. ทำยังไงที่จะต้องให้เกิดน้อยที่สุด- ที่สำคัญอีกอันหนึ่ง มิติใหม่ในการดูแลผู้สูงอายุ
- ต้องเน้นที่การส่งเสริมสุขภาพ และป้องกันโรค
- ผู้สูงอายุที่เจ็บป่วยควรได้รับการดูแลในชุมชน
- การรักษา หรือการให้ผู้สูงอายุอยู่ใน รพ. เป็นทางเลือกเมื่อจำเป็น
- เป็นหน้าที่ของแต่ละบุคคล และหน้าที่ของครอบครัว ชุมชน- อ.ประเวศ วะสี (2543) พูดไว้ว่า "ระบบบริการสุขภาพที่เป็นยุคใหม่ ที่สำคัญต้องเป็นระบบการดูแลที่บ้าน (Home care) และการดูแลโดยชุมชน (Community care)" ...
“คนไข้บางประเภท เช่น คนแก่ คนพิการ หรือคนป่วย ด้วยโรคเรื้อรังได้รับบริการที่คุณภาพไม่ดี จากโรงพยาบาล และหมดเปลืองค่าใช้จ่ายมาก คนเหล่านี้ควรจะอยู่ที่บ้าน และมีพยาบาลเยี่ยมบ้านไปเยี่ยม คุณภาพการรักษาพยาบาลจะดีกว่า และประหยัดกว่า ฉะนั้น ควรพัฒนาระบบการดูแลที่บ้าน ซึ่งระบบรุก”- อ.ประเวศ วะสี (2544) พูดไว้ว่า โครงสร้างใหม่ระบบสุขภาพ
- การสร้างสุขภาพ
- ระบบบริการในชุมชน
- ระบบที่ทำให้สามารถดูแลตนเองได้มากที่สุด
- การคุ้มครองผู้บริโภค- การดูแลสุขภาพผู้สูงอายุ แบ่งง่ายๆ เป็น 4 กลุ่ม
กลุ่มที่ 1 สุขภาพดี
กลุ่มที่ 2 มีโรคเรื้อรัง / ช่วยเหลือตัวเองได้
กลุ่มที่ 3 ภาวะทุพพลภาพ / ช่วยเหลือตัวเองได้บ้าง
กลุ่มที่ 4 ภาวะทุพพลภาพ / ช่วยเหลือตัวเองไม่ได้- เราอาจเห็นโครงการที่เป็น Volunteer จะช่วยใน 2 level แรกได้
- แต่กลุ่มที่ 3 และ 4 ต้องดูแลโดย Professional หรือได้รับการ train ระดับหนึ่ง
- ในแผนผู้สูงอายุแห่งชาติ ฉบับที่ 2 (2545-2564) มีลักษณะ Comprehensive มาก ชัดเจน
- ยุทธศาสตร์ที่ 1 การเตรียมความพร้อมประชากรเมื่อวัยสูงอายุที่มีคุณภาพ
- ยุทธศาสตร์ที่ 2 ด้านการส่งเสริมผู้สูงอายุ ส่งเสริมการจัดตั้ง และดำเนินงานผู้สูงอายุ และเครือข่าย
- ยุทธศาสตร์ที่ 3 ด้านระบบคุ้มครองทางสังคมสำหรับผู้สูงอายุ
... เน้นมาตรการโดยการจัดระบบบริการ และเครือข่ายการเกื้อหนุน
... จัดตั้งและพัฒนาบริการทางสุขภาพ และสังคมในชุมชนที่ผู้สูงอายุสามารถได้รับบริการถึงบ้าน และเน้น Integrated model ที่เป็นบริการที่เน้นทั้งด้านสุขภาพ และสังคม- ในแผนระบุไว้ชัดเจนว่า สิ่งที่จะเกิดขึ้นในยุทธศาสตร์ มีอะไรบ้าง ได้แก่
- ศูนย์เอนกประสงค์สำหรับผู้สูงอายุ (Mulitipurpose senior center)
- ศูนย์ดูแลกลางวัน (day care center)
- บริการเยี่ยมบ้าน (home visit)
- บริการสุขภาพที่บ้าน (home care)
- บริการชุมชนเคลื่อนที่ไปในพื้นที่ต่างๆ โดยเฉพาะพื้นที่ห่างไกล
- ส่งเสริมการจัดตั้งระบบเฝ้าระวัง เกื้อกูล และดูแลผู้สูงอายุโดยชุมชน
- สนับสนุนระบบอาสาสมัคร
- สนับสนุนและส่งเสริมความรู้ความสามารถผู้ดูแลผู้สูงอายุ และอาสาสมัคร ผู้ดูแล
- เกื้อหนุนให้เอกชนจัดบริการด้านสุขภาพ และสังคมให้กับผู้สูงอายุที่สามารถซื้อบริการได้ โดยมีการดูแลและกำกับมาตรฐาน และค่าบริการให้เป็นธรรมร่วมด้วย
- จัดบริการแพทย์ทางเลือก เช่น แพทย์แผนไทย ฯลฯ เพื่อเป็นทางเลือกในการดูแลรักษาปัญหาสุขภาพ
- จัดตั้งคลินิกผู้สูงอายุ หอผู้ป่วยสูงอายุ และสถานบริการสุขภาพเรื้อรัง สำหรับผู้สูงอายุที่เพียงพอแก่การให้บริการ และสามารถรองรับปัญหาให้ผู้สูงอายุตัวอย่างโครงการของกระทรวงสาธารณสุข
- โครงการประกันสุขภาพถ้วนหน้า
- ส่งเสริมวัดให้เป็นศูนย์กลางสุขภาพชุมชน และจัดสถานที่เอื้อโอกาสต่อผู้สูงอายุ (สถานที่ออกกำลังกาย ห้องน้ำ การถ่ายทอดภูมิปัญญา วัฒนธรรม ทำกิจกรรมเสริมอาชีพ ฯลฯ) ในโครงการวัดส่งเสริมสุขภาพ
- Home health care มีบุคลากรสาธารณสุข และอาสาสมัครช่วยเหลือดูแลผู้สูงอายุที่บ้าน
- ผู้สูงอายุได้รับบริการใส่ฟันเทียม (30,000 ราย) ปี 2550
รูปแบบและบริการดูแลผู้สูงอายุในประเทศไทย
- การดูแลในครอบครัว (Family care) มากกว่า 70% ผู้สูงอายุอยู่กับครอบครัว
- โรงพยาบาลผู้สูงอายุ ... มีใน รพ.ขนาดกลาง ขนาดเล็ก เน้นกลุ่มลูกค้าที่มีกำลังซื้อ
- ศูนย์ดูแลผู้สูงอายุ (เนอร์สซิ่งโฮม) เป็นสถานพยาบาลที่จดทะเบียนบ้าง ไม่จดบ้าง เป็นทั้งพยาบาลดูแลผู้สูงอายุ หรือพี่น้องดูแลกัน
- Care giver ตอนนี้มีศูนย์บริการเยอะ
- มีเวปไซต์ Elder care thailand (http://www.eldercarethailand.com/)
- สถานสงเคราะห์คนชรา เป็น Social Welfare ขึ้นอยู่กับกระทรวงพัฒนาความมั่นคงฯ มีวัตถุประสงค์เพื่อ
... สำหรับผู้สูงอายุที่ประสบปัญหาความทุกข์ยากเดือดร้อน
... บริการด้านปัจจัย 4 บริการตรวจสุขภาพทั่วไป การรักษาพยาบาลเมื่อเจ็บป่วย บริการด้านกายภาพบำบัด บริการให้คำแนะนำปรึกษา บริการด้านสังคมสงเคราะห์ กิจกรรมนันทนาการ กิจกรรมเสริมรายได้ บริการด้านศาสนกิจ บริการฌาปนกิจ
... ตอนนี้เป็รศูนย์สาธิตด้านคนชราของกรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการจำนวน 7 แห่ง
... โอนให้องค์การบริหารส่วนตำบล หรือองค์การบริการส่วนจังหวัด จำนวน 12 แห่ง และสถานสงเคราะห์ประเภทพิเศษ จำนวน 1 แห่ง- ศูนย์บริการทางสังคมผู้สูงอายุ (Day center) ที่กรุงเทพฯ อยู่ที่ดินแดง
... จัดบริการแก่ผู้สูงอายุที่อยู่กับครอบครัว ได้เข้ามาใช้บริการด้านสุขภาพอนามัย กายภาพบำบัด กิจกรรมนันทนาการ สังคมสงเคราะห์ กิจกรรมเสริมความรู้ และศาสนกิจ จัดกิจกรรมต่างๆ ตามความสนใจของสมาชิก
... บริการบ้านพักฉุกเฉินสำหรับผู้สูงอายุที่ประสบปัญหาความเดือดร้อนต่างๆ โดยพักอยู่เป็นการชั่วคราว- ศูนย์ดูแลภายในชุมชน เช่น
... กรณีวัดทุ่งบ่อแป้น ที่อำเภอห้างฉัตร จังหวัดลำปาง เกิดเมื่อ 15 ปีได้ เริ่มโดยพระเจ้าอาวาส ท่านมีความรู้ทางด้านการนวด การฟื้นฟูสภาพ ท่านได้จัดตั้งสถานที่โดยใช้วัด และได้รับการสนับสนุนจากนักการเมือง มาช่วยสร้างเป็นเรือนพักชั่วคราวให้
... มีญาติมาเฝ้าได้ มีการเสียบริการค่าห้องพัก
... มีการนวด อบ สมุนไพร
... อบรมอาสาสมัคร เรื่อง การนวด ประคบ อบสมุนไพร
... มีนักกายภาพ จากโรงพยาบาลไปช่วยดูแล
... มีอ่างอาบน้ำสมุนไพรในท้องถิ่น
... มีบ่อเลนเพื่อสุขภาพ เพื่อการ exercise
... มีทั้งแผนโบราณ ผสมผสานกับปัจจุบัน มีเครื่องมือ rehab- โครงการอาสาสมัครการดูแลผู้สูงอายุ เป็นโครงการอาสาสมัครในชุมชน
... กรณีชุมชนเชียงใหม่ ... มีหน่วยงาน Help age ที่เชียงใหม่ ข้อมูลเพิ่มเติมน่าจะเป็นที่นี่นะคะ มูลนิธิพัฒนางานผู้สูงอายุ
... โครงการอบรมอบรมอาสาสมัครผู้ดูแลผู้สูงอายุที่บ้านของ รพ.พุทธชินราช ... เป็น อสม. หรือประชาชนทั่วไปในพื้นที่ มาอบรมที่ รพ. มีชุดการเยี่ยมบ้าน- บริการดูแลสุขภาพที่บ้าน (Home health care) … บุคลากรทางสุขภาพที่เป็นคนให้บริการ เพราะเป็น Health service
... ตัวอย่าง โรงพยาบาลสมเด็จพระยุพราชฉวาง เป็นพยาบาลทั้งเวชปฏิบัติ และอื่นๆ คือ OR ดมยา ลงไปเยี่ยมด้วย และก็บอกว่าชอบ เพราะว่าเคยทำงานแต่ในห้องผ่าตัด พอเข้าไปเยี่ยมก็รู้สึกว่า ได้ทำงาน และได้ใกล้ชิดชุมชนมากขึ้น ก็ลงไปเจาะเลือด service home delivery service- รูปแบบระบบบริการ กรุงเทพฯ 7 มีการพัฒนาในเขต กทม. แนวคิดนี้เริ่มโดยคณะแพทยศาสตร์ จุฬาฯ คุณหมอสุทธิชัย ได้ประสานกับ สำนักอนามัย กทม. ... แนวคิดคือ
การดูแลผู้สูงอายุในชุมชน
การดูแลสุขภาพเบื้องต้น
• Health maintenance
• Early detection of disease and appropriate treatment
การดูแลระยะยาว (LTC) สำหรับผู้มีปัญหาเจ็บป่วยเรื้อรัง และทุพพลภาพ
• การคงสภาพ และการฟื้นฟูสภาพ
• การดูแลระยะสุดท้าย (การดูแลแบบประคับประคอง)
มีกิจกรรมการบริการที่รุกถึงบ้าน
บริการเยี่ยมบ้านประจำ (Regular home visit)
ประเมินที่บ้าน (Home-based assessment)
การประชุมสหสาขาวิชาชีพ (Multidisciplinary team meeting)
การให้ความรู้ และคำปรึกษาที่บ้าน (Home education and counseling)
การพยาบาลที่บ้าน (Home nursing)
ฟื้นฟูสมรรถภาพที่บ้าน (Home rehabilitation)
การบริการเพื่อการต่อเนื่องในการรับการรักษา (Adherence to Rx) เช่น กลุ่มโรคเรื้อรัง กลุ่มผู้สูงอายุ
การบริการประคับประคอง และการดูแลระยะสุดท้ายของชีวิต (Palliative and end of life care)
การบริการดูแลทดแทน (Respite care)
กระบวนการกิจกรรมชุมชน ... การสร้างความมีส่วนร่วมจากชุมชน และภาคส่วนต่างๆ ต้องอาศัย
• มิตรภาพ
• เจ้าของร่วมกัน
• ประชุม – ติดตามสม่ำเสมอ
• ส่วนร่วมในการทำ และได้แสดงผลงาน- ศูนย์เอนกประสงค์สำหรับผู้สูงอายุ (กระทรวงพัฒนาสังคมฯ ดำเนินการ)
... ป้องกัน ผ่อนคลายความเหงาจากการมีกิจกรรมร่วมกัน
... ให้การดูแล บริการส่วนตัวแก่ผู้สูงอายุ เช่น การแต่งผม นวดตัว
... การจัดบริการอาหารที่ถูกหลักโภชนาการ
... ส่งเสริมสุขภาพโดยการจัดกิจกรรมต่างๆ ที่เหมาะสม เช่น การออกำลังกาย
... การจัดอุปกรณ์ เครื่องออกกำลังกาย อุปกรณ์กายภาพบำบัด
... ให้บริการด้านการแพทย์ ทันตแพทย์ กายภาพ การตรวจต่างๆ
... การจัดกิจกรรมทางสังคม นันทนาการ เพื่อความเพลิเพลิน
... กิจกรรมหารายได้ แลกเปลี่ยนทักษะกัน
... เป็นแหล่งเผยแพร่ข้อมูล ข่าวสาร ให้คำปรึกษาหารือ ช่วยเหลือด้านสวัสดิการ กฎหมาย
... กิจกรรมที่เกี่ยวกับการศึกษา วัฒนธรรม หรือศาสนาเรื่องของผู้สูงอายุ เป็นเรื่องของบริการระบบสุขภาพ โดยต้องให้ชุมชน ผู้ป่วย และครอบครัว มีส่วนร่วม เน้นเรื่องการเตรียมพร้อม กระตุ้น ให้ข้อมูล ให้ทุกส่วนมีความรู้ และทำกิจกรรมร่วมกัน
รวมเรื่อง ใจซื้อใจ ... ลปรร. 4 จว. นำร่อง "ระบบบริการดูแลสุขภาพผู้สูงอายุที่บ้าน ปี 2550"
พี่นนท์คะ
สวัสดีค่ะ
* ได้ข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับผู้สูงอายุ
* ระบบการดูแลลุขภาพที่บ้านดีค่ะ
* ถูกต้องค่ะ ชุมชน และครอบครัวต้องมีส่วนร่วม พยาบาลอนามัยคนเดียวน่าจะทำได้ยาก ..แต่ก็ใช่ว่าจะทำไม่ได้ ...กำลังติดตามแนวนโนบาย และแนวคิดจากส่วนกลางค่ะ
* ขอบคุณค่ะ