การทำความเข้าใจระบบที่เกี่ยวข้องในชุมชนในทุกมิติ เป็นการเข้าใจโลกและระบบที่ซับซ้อน (Understanding Complexity & Conceptualization) เป็นการทำความเข้าใจความสลับซับซ้อนของเรื่องราวต่างๆ สารพัดบนโลก ทั้งนี้ เพื่อมองเห็นการเชื่อมโยงของสรรพสิ่งว่าเกี่ยวพันกันอย่างไร และเกี่ยวโยงกับตัวเรา ชุมชนเองอย่างไร ซึ่งสำคัญมากในการเชื่อมต่อนักพัฒนากับชุมชนในช่วงเริ่มแรกเดินเข้าเรียนรู้ชุมชน

หลายๆคนบอกผมว่า เริ่มทำงานชุมชน  ควรจะเริ่มยังไง??

ผมมองว่า เราต้องทำใจก่อน  ทำใจในที่นี้หมายถึง รักที่จะเรียนรู้กับชุมชนเพราะสิ่งที่เราเห็นมีมิติที่ซ่อนๆลึกกว่าสิ่งที่เราเห็นมาก หากเราสนุกที่จะได้เรียนรู้ร่วมกับผู้คนหลากหลาย เรายอมรับในศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์  

ชุมชนเป็นขุมความรู้ที่ให้เราได้เรียนรู้อย่างไม่มีจำกัด ตามพลวัตของวิถีของคนท้องถิ่น ที่ความรู้ก็เปลี่ยนไปเรื่อยๆเช่นกัน

หากจะเริ่มทำงานชุมชน สิ่งสำคัญที่สุดที่เราควรเรียนรู้เป็นพื้นฐานในการเข้าไปทำงานกับชุมชนไม่ว่าจะเป็นงานวิจัย เชิงปฏิบัติการ หรืองานพัฒนา คือ  เข้าใจ เข้าถึง และพัฒนา

เข้าใจชุมชน  อย่างไร??

เข้าใจว่าชุมชนมีพัฒนาการมาอย่างไร ชุมชนประกอบด้วยกลุ่มใดบ้าง มีวิถีการดำเนินชีวิตอย่างไร (ความรู้ดั้งเดิม,ศิลปะ วัฒนธรรม) บริบทอื่นๆที่อยู่รอบๆชุมชน   ที่ประกอบด้วย ๔ ระบบใหญ่ๆ ที่จะเป็นตัวกำหนด(เป็นปัจจัยเอื้อ หรือขัดขวาง) การเสริมพลังอำนาจชุมชน มีดังนี้

J ระบบชุมชน เป็นระบบคุณค่าความเชื่อและการจัดความสัมพันธ์ของชุมชนที่มีลักษณะเฉพาะถิ่น เฉพาะเผ่าพันธุ์ ที่เป็นเครื่องยืดโยงสายสัมพันธ์ของคนไว้ด้วยกัน หรือที่เรียกว่า “วัฒนธรรม” นั่นเอง  <p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal">J ระบบทรัพยากร วิถีชุมชนโดยเฉพาะอย่างยิ่งในชนบทนั้นอิงอยู่กับทรัพยากร เช่นดิน น้ำป่า ในฐานะเป็นฐานการผลิต เป็นที่มาของปัจจัยสี่ ที่เชื่อมโยงไปสู่แหล่งอาหารธรรมชาติ และบางครั้งเราได้เห็นว่า ทรัพยากรก็เกี่ยวข้องกับวิธีคิด ประเพณีของชุมชน เช่น ป่าสะดือ หรือ ป่าเดปอ ของชาวปกาญอ เป็นป่าที่ศักดิ์สิทธิ์ห้ามมีการตัด เพราะชาวปกาญอมีความเชื่อว่าเด็กทารกที่คลอดต้องเอารกไปแขวนที่ต้นไม้ประจำตัว คนละหนึ่งต้น ตัดไม่ได้ ป่าผืนนั้นจึงเป็นป่าสะดือ ที่ไม่มีการตัดไม้ จึงเป็นการอนุรักษ์ทรัพยากรไปในตัว นอกจากนี้เรายังพบว่าแหล่งทรัพยากร  เช่น ป่า เป็นแหล่งรวมของพรรณพืช สมุนไพร เป็นซุปเปอร์มาเกตขนาดใหญ่ของชุมชนด้วย</p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal">J ระบบความรู้ ในการดำรงชีพภายใต้บริบทของระบบชุมชน และระบบทรัพยากรที่มีอยู่ชุมชนได้เรียนรู้ที่จะอยู่รอดได้ จึงมีการ “จัดการ” ทั้งทรัพยากร และความสัมพันธ์ของคนให้เหมาะสมอยู่เสมอ จนในที่สุดความสามารถในการจัดการได้กลายเป็น “องค์ความรู้” ของชุมชนนั้นๆที่มีอยู่ในทุกชุมชน </p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal">J ระบบเหนือชุมชน เป็นระบบเศรษฐกิจ การเมือง การศึกษา ซึ่งส่วนใหญ่จะเป็นระดับชาติ จังหวัด อำเภอ ตำบล และแปรออกมาในรูปนโยบายรัฐ เป็นปัจจัยภายนอกที่ส่งผลกระทบต่อชุมชนอย่างหลีกเลี่ยงไม่พ้น ในรูปยุทธศาสตร์ แผนงาน/โครงการ ที่เข้ามาอยู่ในชุมชนโดยโครงข่ายความสัมพันธ์ในแนวดิ่ง ซึ่งชุมชนต้องตั้งรับให้ได้</p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal">การทำความเข้าใจระบบที่เกี่ยวข้องในชุมชนในทุกมิติ เป็นการเข้าใจโลกและระบบที่ซับซ้อน (Understanding Complexity & Conceptualization)เป็นการทำความเข้าใจความสลับซับซ้อนของเรื่องราวต่างๆสารพัดบนโลก ทั้งนี้ เพื่อมองเห็นการเชื่อมโยงของสรรพสิ่งว่าเกี่ยวพันกันอย่างไรและเกี่ยวโยงกับตัวเรา ชุมชนเองอย่างไรซึ่งสำคัญมากในการเชื่อมต่อนักพัฒนากับชุมชนในช่วงเริ่มแรกเดินเข้าเรียนรู้ชุมชน</p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal">ส่วนกระบวนการมาได้ซึ่งข้อมูลในแต่ละระบบของชุมชน จะนำเสนอในบันทึกอื่นๆต่อไปครับ</p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0in 0in 0pt" class="MsoNormal"></p>