ข้าว คือชีวิตของคนไทยมาตั้งแต่โบราณกาล - แต่วันนี้ เด็ก คนที่จะเป็นกำลังสำคัญของชาติไม่เคยและไม่คิดว่าจะทำนา แล้ว อีก 20 ปี คนไทยจะเอาข้าวที่ไหนมากิน

นับต้งแต่โครงการครอบครัวเข้มแข็ง จัดกิจกรรมเรียนรู้ภูมิปัญญาในนาข้าวของเยาวชนบ้านถืมตองหมู่ 1 ตำบลถืมตอง อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน ณ วันนั้นเด็กๆในหมู่บ้านถืมตองและหมู่บ้านใกล้เคียงเกือบ 30 ชีวิต ลงไปเรียนรู้การทำนาของผู้ใหญ่หลุย ปัญญาวัย จนถึงวันนี้ เก็บเกี่ยวข้าวแล้ว เด็กๆได้เรียนรู้อะไร

คราเมื่อเด็กๆบ้านถืมตองหมู่ 1 มี จอย ไก่ ชล ฟ้า อัพ บุ๋ม เข้าร่วมอบรมนักวิจัยเยาวชน จึงเกิดความรู้สึกว่าชีวิตของการเรียนทุกวันนี้ยิ่งเรียนยิ่งไกลชีวิตจริงทุกวัน สิ่งที่เด็กๆไม่รู้คือทุ่งนาที่เด็กลืมตามาก็เห็นทุกวัน แต่ไม่เคยสนใจและไม่รู้เลยว่าในนามีอะไร พ่อแม่ทำนากันอย่างไร ความสงสัยใครรู้ของเด็กๆ จึงเป็นเอกสารและถึงมือของแกนนำโครงการครอบครัวเข้มแข็งบ้านถืมตอง หมู่ 1 มีแม่พิศ แม่ของน้องฟ้า แม่จันทร์ พ่อเกียรติ พ่อของน้องจอย จึงได้เกิดกิจกรรมเรียนรู้ภูมิปัญญาในข้าวขึ้น

ณ วันนั้น เด็กๆปั่นจักรยานระยะทางเกือบ 5 กิโลเมตร กำลังใจที่เด็กๆฮึกเหิมและมั่นใจว่าสิ่งที่ตนเองอยากรู้นี้ ผู้ใหญ่ใจดีทุกคนเห็นด้วยและให้การส่งเสริม ทั้งผู้ใหญ่บ้าน ได้ใช้ผืนนาของท่านเองเป็นที่เรียนรู้ นายก อบต. สละงานในเมืองมาให้กำลังใจ ท่าน ผอ.โรงพยาบาลน่าน คุณหมคณิต ประธานคณะทำงานโครงการครอบครัวเข้มแข็งจังหวัดน่าน ที่ปั่นจักรยานมาจากในเมืองระยะทางร่วม 10กิโล มาให้กำลังใจ และยิ่งไปกว่านั้น คุณหมอ (เด็กๆเห็นเท้าของคุณหมอแล้วอิจฉาว่าทำไมขาวสะอาด จนมีการหยอกล้อกันว่าขาวกว่าหน้าเพื่อนบางคนซะอีก) คุณหมอลงดำนา ทำให้เด็กยืนดูอยู่ไม่ได้ลงดำนากันอย่างสนุกสนาน และวันนั้นเป็นกิจกรรมที่เด็กๆสนุกและประทับใจ

จอย บอกว่า เพิ่งรู้ว่าพ่อแม่ลำบากขนาดใหนในการทำนา ทุกวันมีแต่ของเงินไม่รู้เลยว่าการอยู่กลางนามันร้อน

กิจกรรมเรียนรู้ในนาข้าวไม่ได้จบแค่นั้นเด็กกลุ่มเดิมได้ใช้ผืนนาของพ่อจอยประมาณ 10 ตารางเมตร ทดลองปลูกนาด้วยกล้าเส้นเดียว จากวันเอากล้าข้าวปลูกในนาด้วยมือที่เคยแต่จับปากกาเล็บหลายสีเท้าอ่อนนุ่ม ปากเคยแต่ของเงินและกินข้าว เด็กๆได้เฝ้าดูข้าวที่บรรจงปลูกอย่างตื่นเต้น เฝ้าดูเช้าเย็น เห็นหอยเชอรี่ 1 ตัวที่เข้ามาในนาเด็กๆต้องรีบโวยวาย และช่วยกันปราบ...ป้องกัน...

สิ่งที่เกิดขึ้นคือ ไปนั่งพูดคุยกับพ่อแม่ถึงเรื่องปราบหอยเชอรี่ สิ่งที่พบและเรียนรู้ ทดลอง คือ นำเอาใบคับมาหมักกับน้ำขี้เถ้า ใช้แกลบผสมปูนขาว ปราบหอยเชอรี่

แมงบั่ว ในนา มีการปราบด้วยใช้ไฟล่อตัวเต็มวัย ตัวยอดบั่ว

ฯลฯ   เด็กๆเรียนรู้มากมาย ผ่านการพูดคุยและคำแนะนำของพ่อแม่ อุ้ย

ถึงวันนี้ ขาวที่เด็กๆ ปลูก ดูแล ออกรวง เม็ดสวยงาม

เด็กๆ ทุกคนดีใจมาก ตื่นเต้น กับข้าวที่ตนเฝ้าดูแล และต่อไปจะกลายเป็นพันธ์ข้าวที่เด็กอาจจะได้ใช้ชื่อของตนเองเป็นชื่อพันธ?ข้าว

ตลอดระยะเวลาที่เกิดขึ้น เด็กๆ พูดคุย เรียนรู้ กับพ่อแม่โดยไม่รู้สึกตัวว่าเด็กทำให้ครอบครัวเข้มแข็ง จากข้าวเม็ดเดียว......