เมื่อวันที่ 19 มิ.ย.50  สช. (สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ)  ส่ง 2 หนุ่มสาวจากบริษัท เฮย์กรุ๊ป จำกัด  คือคุณสิภัทรชา  สันหพาณิชย์  และคุณวันเฉลิม  สิริพันธุ์  มาสัมภาษณ์   นำข้อคิดเห็นของผมไปประกอบการศึกษาวิเคราะห์การจัดและพัฒนาองค์กร  โดยที่ สช. จ้าง เฮย์กรุ๊ป ทำงานนี้

         ทำให้ผมรู้สึกอิจฉาคุณหมออำพล  จินดาวัฒนะ  ปฏิบัติหน้าที่เลขาธิการคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติที่สามารถทำงานก่อตั้งองค์กรใหม่โดยมีที่ปรึกษามาช่วย   ผ่อนแรงไปได้มาก   ผมนึกถึงตอนเริ่มก่อตั้ง สกว. เราใช้เวลาคลำเองเป็นปี   ตอนนั้นผมไม่เคยคิดถึงการใช้ที่ปรึกษาแบบนี้เลยและยังสงสัยว่าหากเมื่อ 15 ปีที่แล้วผมใช้ที่ปรึกษาช่วยแนะนำในการก่อตั้ง สกว. ผลจะออกมาอย่างไร

         แต่นั่นไม่ใช่ประเด็นของบันทึกนี้   เล่าอารัมภบทก็เพื่อบอกว่าเหตุการณ์นี้ทำให้ผมเกิดความคิดเรื่องการทำงานเพื่อสร้างนวัตกรรมเชิงระบบ   ซึ่งเป็นเรื่องใหญ่มากสำหรับบ้านเมือง

         ผมมีความเห็นว่า  บ้านเมืองของเราเต็มไปด้วยระบบเก่าที่ล้าสมัยตกยุค   มองเชิงบวกได้ว่ามีโอกาสสูงมากและมีโอกาสมากมายในการทำงานเพื่อเปลี่ยนแปลงระบบ  หรือสร้างนวัตกรรมเชิงระบบ

         ผมบอกสองหนุ่มสาวของเฮย์กรุ๊ปว่า  งานของ สช. เป็นงานจัดการนวัตกรรมเชิงระบบ   ไม่ใช่งานจัดการธรรมดา ๆ   จึงต้องทำเป็น  ไม่ตกหลุมพรางของวิธีจัดการองค์กรทั่ว ๆ ไป

         ผมมองว่าระบบสุขภาพเปรียบเสมือนป่า   ที่มีความหลากหลายของหน่วยงานที่กำลังแสดงบทบาทที่อยู่ภายในระบบ   เป็นระบบที่มีลักษณะ CAS (Complex Adaptive System)   มีอนุระบบอยู่ภายในระบบใหญ่   และระบบของไทยก็เป็นอนุระบบของระบบโลก   ระบบสุขภาพโลกมีผลต่อระบบไทย   ทั้งผลเชิงบวกและผลเชิงลบ

         ระบบเหล่านี้สมาทานจิตวิญญาณเชิงธุรกิจ   เชิงกลไกตลาดมากขึ้นทุกทีโดยที่เรารู้กันทั่ว   ว่ากลไกตลาดมีช่องโหว่  มีด้านลบ  ที่ทำให้เกิดช่องว่างทางสังคม   อันอาจก่อปัญหารุนแรงหากไม่มีกลไกดูแลส่วนที่กลไกตลาดดูแลได้ไม่ดี

ผมมองว่าการจัดการเชิงระบบ  จะต้องระมัดระวัง 2 ข้อ
1. ไม่ทำตนเป็นต้นไม้ต้นที่ 101 ใน "ป่า"แห่งระบบที่มีต้นไม้อยู่แล้ว 100 ต้น   ต้นไม้หมายถึงองค์กรหรือหน่วยงาน   แต่ต้องทำตนเป็นผู้ส่งเสริมคุณค่าของระบบที่มีต้นไม้ 100 ต้นนั้น   ให้ทำประโยชน์ต่อสังคมเพิ่มขึ้นกว่าเดิม   และลดผลลบอันเกิดจากต้นไม้บางต้น
2. ต้องมีระบบ "สัญญาณภัย" ของตน   ที่จะช่วยให้ฝ่าฟันอุปสรรคจากศัตรูเชิงระบบ   ที่ต้องการรักษาผลประโยชน์ของตนโดยการปกป้องระบบหรือกฎเกณฑ์หรือการปฏิบัติแบบเดิม ๆ ไว้   ต้องไม่ลืมว่ากลุ่มผลประโยชน์เหล่านี้มีเขี้ยวเล็บ   และบางกลุ่มพร้อมจะขย้ำศัตรูที่ขัดผลประโยชน์ของเขาโดยไม่คำนึงถึงจรรยาบรรณหรือศีลธรรมใด ๆ

วิจารณ์  พานิช
 20 มิ.ย.50