3.4 นิติปรัชญาแนวตะวันออก

นักปรัชญาตะวันออก มีมีผลต่อนิติปรัชญาของไทย ในที่นี้น่าจะหมายถึง แนวนิติปรัชญาสายพุทธ หรือ นิติปรัชญาพุทธรรมนิยม ซึ่งมีนักปราชญ์ที่เป็นพระสงฆ์หลายท่าน ได้ให้แนวทางไว้ เช่น ท่านพุทธทาสภิกขุ ให้แนวกฎหมายธรรมชาติไว้ หรือท่านประยุทธ ปยุตโต ต่างก็ถือแนวพุทธศาสน์ ที่ถือว่า “ธรรม” คือ “กฎธรรมชาติ” “วินัย” คือ “กฎมนุษย์” (โสต สุตานันท์,2550.)หรือ จะสรุปอย่างง่าย ๆ ว่า “กฎหมาย” คือ “วินัย”(พระ) เพราะมีถึง 227 ข้อ รวบรวมกฎ ข้อปฏิบัติไว้หมดทุกอย่าง หรือ แนวสอนท่านพระราชภาวนาวิสุทธิ์ (หลวงพ่อธัมมชโย) วัดพระธรรมกาย (ดู Dhamma Media Channel, www.dmc.tv)

วรรณกรรมบทหนึ่งที่ผู้เขียนอ่านแล้ว เห็นว่า ดีนัก เสียดแทงใจดำสังคมไทยได้เป็นอย่างดี คือ “สิ่งตรงยิ่งคดลึก” “ก็เกิดมามือเปล่า แล้วยังจะเอาคด เอาตรงไปทำอะไร”

(ดู พระธรรมโกษาจารย์-พุทธทาสภิกขุ,มปป [Online],. Available URL : http://dhammapoem.blogspot.com/2010/08/blog-post_31.html.)

“ยิ่งตรงยิ่งคดลึก”

ยิ่งจะให้ ตรงมาก ยิ่งคดลึก

เป็นข้าศึก เร้นลับ กลับร้ายใหญ่

อยากจะตรง เพราะอยากดี อยากมีชัย

มันตรงอยู่ เมื่อไร? ใครคิดดู

อวดว่าตรง ตามเขาว่า น่าสรรเสริญ

ยังตรงเกิน ต้องนอนจม พยศอยู่

ที่อยากตรง เพื่อให้ใคร เขาอุ้มชู

ไว้ให้หนู เด็กๆเขา เราโตครัน

จิตที่แจ่ม จนปล่อย เสียได้หมด

ทั้งตรง-คด ไม่เห็น เป็นแผกผัน

พ้นคด-ตรง จนไม่หลง ในเรามัน

จะสุทธิ์สันติ์ พ้นโลก หมดโยกเอยฯ

แนวทางนี้นิติปรัชญาไทย จึงไม่พ้นแนวนิติปรัชญาต่าง ๆ ที่ผูกติดกับแนวคิดของศาสนาพุทธ เรื่อง กรรม บุญ-บาป การเวียนว่ายตายเกิด การหลุดพ้น ซึ่งแฝงไว้ด้วยความเชื่อและวัฒนธรรมแบบพราหมณ์ ผสมผเสกัน จนตกผลึกมาเป็นแบบไทย ๆ

อย่างไรก็ตาม มีแนวนิติปรัชญาตะวันออก เรื่อง เซน เรื่องสมาธิ จาก ท่านติช นัท ฮันห์ (Thich Nhat Hanh) พระสงฆ์ชาวเวียดนาม ที่ถือ “one is all” เห็นว่าความเป็นหนึ่งเดียวของสรรพสิ่ง (โลกุตตระ สุญญตา) (ดูhttp://www.facebook.com/note.php?note_id=197545926958274) หรือ แนวโบราณจีน หัน เฟย จื่อ (280-233 BC.)นักกฎหมายนิยมซึ่งเห็นโต้แย้งกับขงจื้อ แต่ เหมา เซ ตุง เลื่อมใส นำแนวคิดของ หัน เฟย จื่อ มาถือปฏิบัติ

ดร.ลิขิต ธีรเวคิน ได้เขียนบทความเกี่ยวกับมนุษย์กับธรรมชาติ โดยได้กล่าวถึงลัทธิเต๋า ซึ่งเป็นลัทธิที่ผูกติดกับธรรมชาติ (ดู ลิขิต,2554.) ซึ่งได้ตัดใจความโดยย่อ ดังนี้

“ลัทธิเต๋าเชื่อว่าวิถีชีวิตที่ดีที่สุดคือการอยู่กับธรรมชาติ ธรรมชาติเป็นสิ่งซึ่งดำเนินไปตามครรลอง จึงไม่ควรฝืนธรรมชาติจนเกินเลย…”

“…ความพยายามที่จะควบคุมธรรมชาติหรือเป็นนายธรรมชาติทำได้ในระดับหนึ่ง…”

“…ความต้องการชีวิตที่สะดวกสบาย ยากที่จะหลีกเลี่ยงการไม่ใช้เทคโนโลยีเพื่อควบคุมธรรมชาติ แต่ในกระบวนการดังกล่าวก็คือการละเมิดกฎแห่งการอยู่ร่วมกับธรรมชาติ

ทางออกของมนุษย์คืออะไร จะใช้ลัทธิเต๋าอย่างเต็มรูปแบบก็คงทำไม่ได้ จะควบคุมธรรมชาติโดยไม่คำนึงถึงดุลยภาพของธรรมชาติก็จะเป็นการทำลายตัวเอง ทางสายกลางที่จะเกิดดุลยภาพระหว่างการอยู่กับธรรมชาติและการควบคุมธรรมชาติคืออะไร ประเด็นนี้จะเป็นประเด็นที่สำคัญที่สุดของการอยู่รอดของมนุษยชาติ ทั้งในปัจจุบันและอนาคต”

3.5 นิติปรัชญาแบบไทย

ผู้เขียนนำเสนอแนวนิติปรัชญาแบบไทย (Thai Style Legal Philosophy)ขึ้น เพื่อที่จะแสดงให้เห็นว่าสังคมไทย มีเอกลักษณ์ มีตัวตนของตนเอง มีลักษณะพิเศษบางอย่างที่ไม่เหมือนใคร และ ไม่มีใครเหมือน

เอกลักษณ์อย่างแรก ก็คือ การที่มีแนวคิดอยู่ในสังคมแบบ “สมมุติเทพ” มีเจ้านาย กษัตริย์ที่ถือว่าเป็นตัวแทนของพระผู้เป็นเจ้ามานานร่วม 500 ปี เศษ คือตั้งแต่สมัยพระรามาธิบดีที่ 1 (อู่ทอง) ปี พ.ศ.1893 มาจนถึงสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ พ.ศ.2398 ลักษณะดังกล่าวก่อให้เกิดความจงรักภักดี เชื่อฟัง เคารพอย่างเทิดทูน นอบน้อมถ่อมตน ไม่โต้แย้งขัดขืน โดยเฉพาะผู้ที่ใหญ่กว่า ผู้อาวุโสกว่า ผู้มีบารมีมากกว่า หรือแม้กระทั่งผู้ที่เก่งกว่า ซึ่งก่อให้เกิดระบบ “อุปถัมภ์” (Patronage System) อย่างเหนียวแน่นมาจนถึงปัจจุบัน และสังคมไทยเป็นสังคมเบ้าหลอมอันเดียวกัน (Homogenous) มิใช่สังคมแบบหลากหลาย แบบพหุ ที่มีความแตกต่างกันมากมาย แต่อย่างไรก็ตาม John Embree นักสังคมวิทยา เห็นว่า “สังคมไทยมีโครงสร้างที่หลวม ๆ” (Loosely Structured) มีพฤติกรรมความเป็นปัจเจกบุคคล (บทวิจัยคณะรัฐศาสตร์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์,มปป.) แต่มีนักวิชาการไทย(บุญสนอง บุณโยทยาน)โต้แย้งไม่เห็นด้วย

จากลักษณะโครงสร้างสังคมดังกล่าว ที่มีลักษณะระบบ “อุปถัมภ์” อย่างเหนียวแน่นและมีโครงสร้างที่หลวม ๆ ธวัช วิชัยดิษฐ จึงสรุปว่า หากสังคมไทยมีการเปลี่ยนแปลง ก็จะมีการเปลี่ยนแปลงแบบหน้ามือเป็นหลังมือ แบบที่เรียกว่า “การปฏิวัติ” แบบถอนรากถอนโคน ผู้เขียนเห็นว่านี่คือเอกลักษณ์หนึ่งของสังคมไทย

นอกจากนี้นิติปรัชญาแบบไทย ยังผูกติดกับความเชื่อในทางพุทธศาสนา หรือ แนวนิติปรัชญาพุทธรรมนิยม (Legal-Buddhism Philosophy) อีกด้วย ซึ่ง จรัญ โฆษณานันท์ (2546) กล่าวว่า มีนัยแห่งการเชื่อมวัฒนธรรมตะวันตกและตะวันออกเข้าด้วยกัน

สังคมไทยชอบ “อำนาจนิยม” “ราชาชาตินิยม” (สายชล สัตยานุรักษ์, 2547 และ ธงชัย วินิจจะกูล, 2544) ซึ่งเป็นเรื่องปกติ ซึ่ง ดร.ฉัตรทิพย์ นาถสุภา ได้พยายามวิเคราะห์การเป็นสมัยใหม่ (Modernity) ของสังคมไทยสมัย ร.5 ถึงพ.ศ.2523 ใน 4 มิติ คือ วัฒนธรรม การเมือง เศรษฐกิจ และสังคม (ดู ผาสุก พงษ์ไพจิตร,2554)

ความจริงเรื่องนี้ นักวิชาการไทยได้วิพากษ์มานานแล้ว ตั้งแต่หลังรัฐประการ 19 กันยายน 2549 ถึงกระแสความขัดแย้ง ต่อสู้กันของบุคคล 2 กลุ่ม คือ กลุ่ม Conservative and Elitism (กลุ่มจารีตนิยม/ราชานิยม ซึ่งเป็นชนชั้นนำ ซึ่งอาจเรียกว่ากลุ่มอำมาตย์) กับฝ่าย Alternative and Liberal (กลุ่มทางเลือกเสรีนิยม) (ดู พิชิต ลิขิตกิจสมบูรณ์,2550.)

สุดท้ายพระองค์ผู้ทรงรอบรู้ และแก้ไขวิกฤติของสังคมไทยมาหลายต่อหลายครั้ง พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงมีพระราชดำรัสเกี่ยวกับกฎหมายอยู่หลายต่อหลายครั้ง โดยเฉพาะต่อผู้พิพากษา ตุลาการ โดยทรงเห็นว่า “ความยุติธรรมต้องมาก่อนกฎหมาย” ซึ่งสอดคล้องกับแนวนิติปรัชญากฎหมายธรรมชาติ ซึ่ง ชาญชัย ลิขิตจิตถะ องคมนตรี ก็เสริมและเห็นเช่นเดียวกัน ทรงมีบทบาทในการชี้แนะ แนะนำด้านกฎหมายแก่ผู้ใช้กฎหมาย (ผู้พิพากษา ตุลาการ) เท่ากับว่า ผู้พิพากษา ตุลาการ ต้องกล้าที่กระทำตาม มิฉะนั้น อาจเป็นได้ว่า เกรงกลัวต่อสิ่งใด ๆ เหมือนกับที่ ดร.คณิต ณ นคร ได้ ให้ความเห็นเมื่อเร็ว ๆ นี้ว่า กระบวนการยุติธรรมของไทยนั้น ไม่กล้า ว่า “...พฤติกรรมที่น่ารังเกียจของบุคคลในกระบวนการยุติธรรม คือไม่กระฉับกระเฉงในการทำงาน ขี้กลัว และชอบประจบ ทุกหน่วยงานกินของเก่า ไม่สร้างบุญบารมีเพิ่ม...” (ดู คณิต, 2554.)

บทที่ 4

บทสรุปและข้อเสนอแนะ

4.1 บทสรุป

ปัญหาข้อจำกัดของสังคมไทย โดยเฉพาะหลักนิติธรรม ต้องโยงไปถึงแนวคิดหรือวิถีชีวิตคนไทยที่ฝังรากลึกอยู่กับพุทธศาสนา ความเชื่อเรื่องบาปบุญ รวมไปถึง การมีระบบอุปถัมภ์ที่เหนียวแน่น

นอกจากนี้ นักวิชาการไทย ยังได้สรุปว่าสังคมไทยชอบ “อำนาจนิยม” “ราชานิยม” ซึ่งเป็นเรื่องปกติ เพราะวิถีไทยมีเอกลักษณ์ในตัว ฉะนั้น สังคมไทย จึงถือว่าสังคมไทยมีความเป็นตัวของตัวเอง

“กฎหมาย” ถือเป็นเครื่องมืออย่างหนึ่งของสังคม แต่อย่างไรก็ตาม กฎหมายต้องรับใช้สังคม ไม่บิดเบือน มีความยุติธรรม และเป็น ธรรม สำหรับสังคมไทยนั้น แม้เป็นสังคมเบ้าหลอมอันเดียวกัน (Homogenous) มิใช่สังคมแบบหลากหลาย แบบพหุ ที่มีความแตกต่างกันมากมาย

แนวนิติปรัชญา “กฎหมายธรรมชาติ” ที่เห็นเรื่องศีลธรรม ความถูกต้อง ยุติธรรม และ “แนวนิติปรัชญาเชิงวิพากษ์” ที่เห็นอกเห็นใจผู้เสียเปรียบทางสังคม ซึ่งออกมาในแนวของสิทธิมนุษยชน จึงเข้ามามีบทบาทมากขึ้น

4.2 ข้อเสนอแนะ

นิติปรัชญาในเรื่อง “หลักนิติธรรม” กับเรื่อง “สิทธิมนุษยชน” สำหรับสังคมไทยที่ต้องถือว่าอยู่ในระยะเปลี่ยนผ่าน (Transition) เพราะจากสภาพสังคมแบบเดิม ๆ คงต้องมีการวิวัฒนาการไปสู่เป้าหมายที่ดีกว่า สามารถแข่งขันกับสังคมโลกในอนาคตได้ โดยเฉพาะสังคมใน “ย่านประชาคมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้” หรือ ASEAN ซึ่งจะเปิดเสรีการค้าในปี 2015 หรือ พ.ศ. 2558 นี้

ในอนาคตอันใกล้นี้ผู้เขียนคาดว่า สถานการณ์เรื่องสิทธิมนุษยชนต้องมีความเข้มข้น รุนแรงขึ้น ไม่ว่าจะเป็นสิทธิมนุษยชนเรื่องความคิด หรือ การเมือง หรือ สิทธิเรื่อง ใด ๆ ก็ตาม เพราะ สังคมโลกปัจจุบัน กำลังจะเป็นเบ้าหลอมอันเดียวกัน และมีสภาพสังคมไม่แตกต่างกันในแต่ละประเทศ ด้วยฤทธิ์ของ “โลกาภิวัตน์” (Globalization) และ “แนวคิดการจัดระเบียบโลกใหม่” (New World Order)

อย่างไรก็ตาม ผู้เขียนอดเป็นห่วงสังคมไทยเสียไม่ได้ เพราะ ลักษณะสังคมไทยมีเอกลักษณ์พิเศษเฉพาะตัว ซึ่งอาจเป็นจุดด้อย หรือ จุดอ่อนที่เปราะบาง หวั่นไหวได้ง่าย เมื่อประสบกับความร้ายแรงของสังคมที่มาจู่โจม อาทิเช่น ญี่ปุ่นประสบภัยสึนามิ สูญเสียทั้งชีวิตและทรัพย์สินมาก เป็นต้น ซึ่งสังคมไทยยังไม่เคยประสบเหตุการณ์ร้ายแรงเช่นนี้มาร่วม 244 ปี แล้ว (นับจากเสียกรุงฯ ปี พ.ศ.2310)

ฉะนั้น การเตรียมพร้อม และมีจุดยืน สำนึกรับผิดชอบในตัวตน (Consciousness) และ คุณธรรม (Moral) เริ่มจากปัจเจกบุคคลเป็นต้นไปจนถึงครอบครัว ชุมชน สังคม เมือง และ ประเทศชาติในที่สุด

บรรณานุกรม

กฎหมาย พระราชบัญญัติ ระเบียบ

ปฏิญญาสากลว่าด้วยสิทธิมนุษยชน

รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ.2550

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์

ประมวลกฎหมายอาญา

พระราชบัญญัติคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ พ.ศ. 2542

“คำแถลงนโยบายคณะรัฐมนตรีต่อรัฐสภา น.ส.ยิ่งลักษณ์ ชินวัตร 23 สิงหาคม 2554.”

[Online]., Available URL : http://most.go.th/main/files/230811.pdf

บทความ ข่าว หนังสือพิมพ์ วารสาร

“การศึกษาวัฒนธรรมองค์การของราชการไทย.” บทวิจัยคณะรัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, มปป. [Online]., Available URL : www.polsci.tu.ac.th/research/abstract/6.doc

โกศาจารย์, พระธรรม (เงื่อม พุทธทาส อินทปญฺโญ). “ยิ่งตรงยิ่งคดลึก.”หนังสือหัวข้อธรรมในคำกลอน[Online],. Available URL : http://dhammapoem.blogspot.com/2010/08/blog-post_31.html

“คณิตสับเละยุติธรรมไทย "ทะเลาะกันเอง-อัยการไม่ทำงาน" บีบให้สอบฆ่าตัดตอน 2.5 พันศพสุดท้ายเรื่องเงียบ.” 18 สิงหาคม 2554, [Online]., Available URL : http://www.matichon.co.th/news_detail.php?newsid=1313672569&grpid=00&catid=&subcatid=

จรัญ โฆษณานันท์. “นิติปรัชญาแนววิพากษ์: Critical Legal Philosophies.” ตุลาคม 2550. [Online]., Available URL : http://www.se-ed.com/eShop/

ธงชัย วินิจจะกูล, "ประวัติศาสตร์ไทยแบบราชาชาตินิยม." ศิลปวัฒนธรรม, ปีที่ 23, ฉบับที่ 1 (พ.ย. 2544)

ประภาส ปิ่นตบแต่ง และกฤษฎา บุญชัย. “จากสิทธิมนุษยชนสู่สิทธิชุมชน : วิวาทะเสรีนิยมกับชุมชนนิยมในสังคมไทย.” [Online],. Available URL :

http://www4.msu.ac.th/politics/chrn/bot/b_1.htm

ปรเมศวร์ กุมารบุญ, “คิดตามหนังสือเก่า “ทฤษฎีคลื่นลูกที่สาม” ของอัลวิน ทอฟเลอร์.” 2550 [Online], Available URL : http://lab.tosdn.com/?p=40

ประเสริฐ ตัณศิริ และ จรัญ โฆษณานันท์. “เอกสารประกอบคำบรรยาย LA 701 นิติปรัชญา Legal Philosophey.” หลักสูตรนิติศาสตรมหาบัณฑิต ภาคพิเศษ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคำแหง, 2554.

“ปาฐกถาพิเศษ “อมาตยา เซน” การลดความเหลื่อมล้ำ สร้างความเป็นธรรมในสังคม.” มติชนออนไลน์, 17 ธันวาคม 2553. [Online],. Available URL : http://www.thaiindy.org/thailand/th_title_details.php?cont_id=&title_id=thpolt2010121701&row_order=5

ผาสุก พงษ์ไพจิตร. “การฟื้นคืนพลังอนุรักษนิยมจารีตเป็น “ผู้เกินกว่าราชา”.” มติชนออนไลน์ , คอลัมน์ ดุลยภาพ ดุลยพินิจ, 18 สิงหาคม 2553. [Online],. Available URL :

http://www.thaiindy.org/thailand/th_title_details.php?cont_id=thpolt&title_id=thpolt2010081801

พิชิต ลิขิตกิจสมบูรณ์. “จารีตนิยม จากปลายปืน.” คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 12 ธันวาคม 2550. [Online],. Available URL :

http://www.212cafe.com/freewebboard/view.php?user=psuma3&id=51

รุ่งโรจน์ วรรณศูทร. “ข้อเสนอ 6 ข้อ สร้างประชาธิปไตยสมบูรณ์(ปรับปรุงครั้งที่4).” 22 เมษายน 2554. [Online],. Available URL : http://article.arinwan.com/2011/05/6.html

ลิขิต ธีรเวคิน. “นี่คือการเมือง (This is politics).” 20 กันยายน 2553. [Online],. Available URL : http://www.chaoprayanews.com/2010/09/20/

ลิขิต ธีรเวคิน. “มนุษย์กับธรรมชาติ(ลัทธิเต๋า).” หนังสือพิมพ์สยามรัฐ, 7 เมษายน 2554. [Online],. Available URL : http://www.dhiravegin.com/detail.php?item_id=000936

Or http://www.siamrath.co.th/web/?q=node/47707

ลิขิต ธีรเวคิน. “ระบบประชาธิปไตยเป็นเรื่องที่ต้องเข้าใจอย่างลึกซึ้ง.” 23 สิงหาคม 2549. [Online],. Available URL : http://www.sahanetilaw.com/index.php?lay=show&ac=article&Id=341937&Ntype=3

วรเจตน์ ภาคีรัตน์. “หลักนิติรัฐและหลักนิติธรรม.” 17 กันยายน 2553. [Online],. Available URL : http:// www.enlightened-jurists.com/directory/60/Rechtstaat-vs-Rules-of-Law.htm

วิสาร พันธุนะ. “หลักนิติธรรม.” วารสารสุโขทัยธรรมาธิราช, ปีที่ 5 ฉบับที่ 2 พฤษภาคม – สิงหาคม 2535.

ศราวุฒิ ประทุมราช. “กลไกในการส่งเสริมและคุ้มครองสิทธิมนุษยชนตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 : ศึกษาเฉพาะการใช้สิทธิทางศาลตามมาตรา 28 และคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ.” งานวิจัยหลักสูตรผู้บริหารกระบวนการยุติธรรมระดับสูง วิทยาลัยการยุติธรรม สถาบันพัฒนาข้าราชการฝ่ายตุลาการศาลยุติธรรม สำนักงานศาลยุติธรรม. [Online]., Available URL : http://elib.coj.go.th/Article/12.pdf

สมภาร พรมทา. “ความยุติธรรมและมนุษยธรรม.” วารสารปัญญา วารสารออนไลน์, ฉบับที่ 11 สิงหาคม 2554, หน้า 703. อ้างใน สุรพศ ทวีศักดิ์.

สฤณี อาชวานันทกุล (ผู้แปล). “ความเหลื่อมล้ำมายาคติของ "การปะทะระหว่างอารยธรรม"(The Myth of 'The Clash of Civilizations').” โดย เอ็ดวาร์ด ซาอิด (Edward Said), [Online],. Available URL : http://61.47.2.69/~midnight/midnight2545/document95178.html

สายชล สัตยานุรักษ์. “สองร้อยปีวัฒนธรรมไทย และความยุติธรรม.” ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2547. [Online],. Available URL : http://isc.ru.ac.th/data/LA0000604.doc

สิทธิกร ศักดิ์แสง. “สิทธิมนุษยชนในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย 2540 : การต่อสู้เพื่อคำนิยามปรัชญากฎหมายเชิงอุดมคติ.” คณะนิติศาสตร์ วิทยาลัยตาปี, Songklanakarin J. of Social Science & Humanities, Vol. 13 No. 2, Apr. - Jun. 2007. [Online]., Available URL : http://kaekae.oas.psu.ac.th/psuhsej/printarticle.php?id=429&layout=ps

สุรพศ ทวีศักดิ์. “ความไม่เป็นธรรมที่ ‘ดา ตอร์ปิโด’ ได้รับ : มองจากทัศนะทางพุทธศาสนา.” 9 กันยายน 2554. [Online],. Available URL : http://www.prachatai3.info/journal/2011/09/36837 or http://forum1.arinwan.com/index.php?topic=3126.msg4471#msg4471

เสาวลักษณ์ พัวพัฒนกุล. “โสกราตีส นักปราชญ์แห่งโลกผู้ยินดีถูกคุมขังและรับโทษประหารโดยไม่มีความผิดเพื่อ...” 11 กันยายน 2554. [Online],. Available URL : http://www.gotoknow.org/blog/nuirw/459752

โสต สุตานันท์. “นิติศาสตร์แนวพุทธ.” มติชน, 23 ตุลาคม พ.ศ. 2550. [Online],. Available URL : http://board.palungjit.com/ or http://www.gotoknow.org/blog/juscogens/158463

“หานเฟยจื่อ Han Feizi.”[Online]., Available URL : http://archaeologythai.com/index.php?option=com_content&view=article&id=288:2010-11-14-02-15-13&catid=48:personal&Itemid=133 , [Online]., Available URL : http://thai.cri.cn/chinaabc/chapter17/chapter170201.htm

อัจฉรา อัชฌายกชาติ . “เสียงสะท้อนจากนักวิชาการต่างชาติ หลังสมศักดิ์ เจียมธีรสกุล ถูกกองทัพฟ้องร้องในคดีหมิ่นฯ.” มติชนออนไลน์, 12 พฤษภาคม 2554. [Online],. Available URL : http://www.thaiindy.org/thailand/th_title_details.php?cont_id=&title_id=thpolt2011051201&row_order=1

อิศราวดี ชำนาญกิจ. “แนวโน้มเศรษฐกิจโลก2011.” 8 กุมภาพันธ์ 2554. [Online]., Available URL : http://www.gotoknow.org/blog/best-training/424839

วิทยานิพนธ์

นิวัติ ทองวล. “การศึกษาเปรียบเทียบลัทธินิติธรรมนิยมของหัน เฟย จื้อ กับลัทธิ เหมา.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาปรัชญา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2535.

ศุภชัย บุญใจเพ็ชร. “แนวคิดเกี่ยวกับความเป็นธรรมตามหลักนิติรัฐ : กรณีศึกษาจากพระราชดำรัสของพระมหากษัตริย์รัชกาลปัจจุบัน ช่วงปี พ.ศ. 2493 จนถึงปัจจุบัน.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาเศรษฐศาสตร์การเมือง มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2547.

สุทธิพร วนิชนพรัตน์. “ความสอดคล้องของพระราชกำหนดการบริหารราชการในสถานการณ์ฉุกเฉิน พ.ศ.2548 กับหลักนิติธรรม.” วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขาเศรษฐศาสตร์การเมือง มหาวิทยาลัยเชียงใหม่, 2550.

เอกลักษณ์ ลิ้มศิริลักษณ์. “แนวความคิดทางกฎหมายมหาชนในประเทศไทย ว่าด้วยอำนาจรัฐ ตั้งแต่ พุทธศักราช 2411 ถึง พุทธศักราช 2475.” วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2546. [Online]., Available URL :

URL: http://thailis-db.car.chula.ac.th/CU_DC/Thesis/December2005/Akekalak.pdf

เว็บไซต์

เว็บไซต์กฎหมายไทย http://www.thailaws.com/

เว็บไซต์กูเกิลกูรู http://guru.google.co.th/

เว็บไซต์ฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์อิเล็กทรอนิกส์ (TKC e-Thesis) http://www.tkc.go.th/thesis/

เว็บไซต์ผู้จัดการออนไลน์ http://www.manager.co.th/

เว็บไซต์มหาวิทยาลัยเที่ยงคืน http://www.midnightuniv.org/

เว็บไซต์รวมลิงค์กฎหมายไทย http://www.lawamendment.go.th/totallink.asp

เว็บไซต์ระบบฐานข้อมูลวิทยานิพนธ์ไทย http://www.thaithesis.org/

เว็บไซต์รัฐบาลไทย http://www.thaigov.go.th/

เว็บไซต์วิกิพีเดีย http://th.wikipedia.org/wiki/

เว็บไซต์ศูนย์บริการช่วยสืบค้นข้อมูลทางวิชาการ มหาวิทยาลัยรามคำแหง http://isc.ru.ac.th/

เว็บไซต์สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (ทีดีอาร์ไอ) http://www.tdri.or.th/

เว็บไซต์สำนักงานคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ http://www.nhrc.or.th/

เว็บไซต์ห้องสมุดออนไลน์ https://history.myfirstinfo.com/