การสรุปให้ได้คำตอบที่เบ็ดเสร็จคงไม่เป็นประเด็นกระมังครับ
และเงื่อนไขกับความจำเป็นในการทำ e-Learning ในการศึกษาที่อิงอยู่กับหลักสูตรของโรงเรียน กับ e-Learning เพื่อใช้แก้ปัญหาการศึกษาเรียนรู้และการจัดการข้อมูลนอกระบบโรงเรียนนั้น ก็เป็นคนละส่วน ด้านแรกถือเอาจุดหมายของการจัดการเรียนการสอนตามหลักสูตรเป็นตัวตั้ง ส่วนอย่างหลังถือเอาความจำเป็นในการแก้ปัญหาเป็นตัวตั้ง วิธีคิดและวิธีทำก็คงจะเป็นคนละแนว
แต่เรื่องพวกนี้ไม่น่าจะเป็นสาระสำคัญนะครับ มันน่าจะเป็นว่า ทำไปเพื่ออะไร แล้วมันมีจุดอ่อนจุดแข็งอย่างไรบ้าง เช่น การทำ e-Learning ในสัดส่วนที่เพิ่มขึ้น ก็จะลดการปฏิสัมพันธ์กับแหล่งประสบการณ์ตรงน้อยลง จะยอมรับได้ในการเรียนรู้แบบใดได้บ้าง ทำไมถึงยอมรับได้และไม่ได้ และถ้าหากเป็นการบรรลุผลทางการเรียนรู้ที่ไม่เพียงพอ จะมีวิธีแก้ไขอย่างไร พัฒนาคุณภาพและมาตรฐานได้อย่างไร เรื่องพวกนี้เป็นประเด็นและสาระสำคัญมากกว่าครับ
มีรายงายวิจัยหลายชิ้นที่พบว่า การเรียนรู้ในสิ่งที่เป็นทัศนคติ ค่านิยม การพัฒนาอัตลักษณ์เกี่ยวกับตนเอง การพัฒนาความเชื่อมั่นเกี่ยวกับตนเอง ทักษะความฉลาดทางสังคม และการปฏิบัติที่ต้องใช้วิจารณญาณ เหล่านี้นั้น เรียนรู้ด้วย e-Learning และแหล่งประสบการณ์ที่ถือเอาความรู้เป็นตัวตั้งอย่างเดียวไม่ได้ เพราะสิ่งเหล่านี้ต้องสร้างขึ้นจากการอยู่ร่วมกันกับผู้คนและต้องได้รับประสบการณ์หลากหลายจากผู้คนมาเป็นตัวเปรียบเทียบให้ได้บทสรุปจำเพาะตน หลายแห่งต้องแก้ปัญหานี้โดยสอนเสริม จัดพบปะกลุ่ม หรือจัดการศึกษาดูงาน ซึ่งก็ไม่จำเป็นที่จะต้องทำเป็นสูตรตายตัวเช่นกัน เพราะต่างก็ต้องออกแบบและคิดทำให้เหมาะสมไปกับหลายเงื่อนไขของตน
ในหลายประเทศ รวมทั้งในประเทศไทย หลักสูตรการศึกษาที่เป็น Degree Program นั้น ไม่ว่าจะเรียนผ่าน e-Learning ระบบไปรษณีย์และระบบทางไกลอย่างไรก็ตามที่ขาดการมีประสบการณ์ตรงและขาดการได้ปฏิสัมพันธ์กับแหล่งวิทยาการที่เป็นตัวบุคคล ก็จะไม่เป็นที่รับรอง เรียกว่าใช้เป็นคุณวุฒิทำงานไม่ได้ เรื่องพวกนี้เป็นประเด็นมากกว่าครับ คือ จะทำอย่างไรในสัดส่วนอย่างไรก็แล้วแต่ ก็ควรจะต้องพิจารณาดูว่าทำไปเพื่อแก้ปัญหาและให้บรรลุจุดหมายเพื่ออะไร ในด้านการศึกษาเรียนรู้ ก็ต้องดูว่ามันขาดมันเกินอะไร มีนัยะต่ออะไร และจะแก้ปัญหาทดแทนให้ได้จากตรงไหนบ้าง
พูดตามภาษานิยมในปัจจุบันก็คือ พัฒนาคุณภาพและมาตรฐานไม่ให้เสียไปได้อย่างไร ในเรื่องนั้นๆทำให้ไม่ด้อยไปกว่าการศึกษาเรียนรู้แบบเดิมได้อย่างไร
