หากตัดปัจจัยต่างๆที่ ไม่อยากเอ่ยถึง ในปัจจุบันที่เป็นมูลเหตุที่เกิดปรากฏการณ์เช่นนี้ออกไป

แนวทางก็คงเหลือไม่มาก หรือ คิดโจทย์นี้ยาก ผมเชื่อมั่นเรื่องการ "ติดอาวุธทางปัญญา" ครั้งก่อนมี Blogger ท่านหนึ่ง ท่านเคยติติงผมว่าทำไมต้องมองว่าต้องติดอาวุธ มองแบบนี้หมายถึง เรามองว่าเขาด้อยความสามารถหรือ ใยต้องติดอาวุธ

ผมบอกว่าไม่ใช่หรอก...จริงๆ ทั้ง ปัจเจก ครอบครัว ชุมชน มีความรู้อยู่ แต่การจัดการความรู้เพื่อการพัฒนานั้น ไม่เกิด หรือ เกิดก็น้อย ไม่มีพลังพอที่จะเปลี่ยนแปลงชีวิตของเขา ก็มีทั้งแรงแม่เหล็ก แรงลมสารพัน insode out จะเกิดขึ้นขนาดไหน และมีประสิทธิภาพเพียงใด

แนวทางของมหาชีวาลัยอิสาน เม็กดำ ผมคิดว่าเป็นการสร้างคนเพื่อการเรียนรู้ และสร้างสรรค์ปัญญา ภายใต้บรรยากาศแห่งมิตรภาพ เป็นบรรยากาศที่มนุษย์โหยหาการอยู่ร่วมกันแบบอุดมคติ(ที่เป็นจริง)

การถอดตัวตนออกไปมากๆ (เหลือน้อยๆ) และคิดร่วมกัน เพื่อหาทางเลือก ทางรอดที่ถูกต้อง สายกลาง พอเพียง เป็นชุมชนแห่งการเรียนรู้ที่เป็นธรรมชาติ ผ่อนคลายและได้ผล

สร้างคนแม้ว่าจะยากนัก ทั้งปริมาณและคุณภาพที่คนที่ออกมาเป็นผลผลิตที่ดี ผมก็คิดว่า ต้องทำต่อไป หนึ่งคนที่ได้ก็จะไปขยายผลอีกหลายคน คนดีต่อคนดีได้เรื่อยๆ

ที่เม็กดำทำได้ดี เพราะเป็นสถานศึกษาที่เป็นต้นแบบ เด็กคืออนาคตที่เข้มแข็งในการพึ่งพาตนเองในอนาคต

สรุปนะครับ

เริ่มที่บุคคล ครอบครัว ชุมชน และโรงเรียน (เหมือนการคิดพัฒนาทั่วไป) ทั้งหมดเป็นฐานเริ่มต้นการพัฒนาปัจเจคที่มีคุณภาพ