ในโอกาสที่แผนงานพัฒนาเครือข่ายพยาบาลศาสตร์เพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ (พย.สสส.) ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) จะหมดระยะเวลาการทำงานของโครงการ แผนงานฯ ได้ขอให้สถาบันการศึกษาพยาบาลศาสตร์ที่ร่วมทำงานด้วยกัน สรุปการทำงานและถอดบทเรียนโครงการเด่น ดิฉันและ ผศ.ดร.สายฝน เอกวรางกูร ได้ช่วยกันทบทวนการทำงานและเรียบเรียงเรื่องราวได้ ๔ ตอน ดังต่อไปนี้
ก่อกำเนิดการสร้างเสริมสุขภาพที่ มวล.
สำนักวิชาพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ จัดตั้งขึ้นในระบบวิทยาศาสตร์สุขภาพของมหาวิทยาลัย ตามพระราชบัญญัติมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ พ.ศ. 2535 และได้เปิดสอนหลักสูตรพยาบาลศาสตรบัณฑิต ตั้งแต่ปีการศึกษา 2541 ต่อมาได้เปิดสอนหลักสูตรพยาบาลศาสตรมหาบัณฑิต สาขาการพยาบาลผู้ใหญ่ ในปีการศึกษา 2546 และสาขาเวชปฏิบัติชุมชน ในปีการศึกษา 2547 ตามลำดับ
มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ เป็นมหาวิทยาลัยของรัฐที่ไม่เป็นส่วนราชการ มีลักษณะการบริหารจัดการในรูปแบบ “รวมบริการ ประสานภารกิจ” สำนักวิชามีภารกิจหลักในด้านการจัดการเรียนการสอน การวิจัย การบริการวิชาการ และการทำนุบำรุงศิลปะและวัฒนธรรม โดยมีหน่วยงานที่เป็นศูนย์และสถาบันซึ่งมีฐานะเทียบเท่าสำนักวิชาทำหน้าที่ให้บริการสนับสนุนในทุกด้าน ดังนั้นบุคลากรเกือบทั้งหมดของสำนักวิชาจึงเป็นพนักงานสายวิชาการ (อาจารย์) ซึ่งมีจำนวนไม่มากเมื่อเทียบกับสถาบันการศึกษาพยาบาลศาสตร์อื่นๆ
ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.สมจิต หนุเจริญกุล ประธานคณะกรรมการจัดทำหลักสูตรพยาบาลศาสตรบัณฑิต (หลักสูตรใหม่ พ.ศ. 2540) และผู้ทำหน้าที่คณบดีคนแรกของสำนักวิชาพยาบาลศาสตร์ ได้ผนวกแนวคิดการสร้างเสริมและปกป้องสุขภาพอยู่ในหลักสูตรการเรียนการสอน การวิจัย และการบริการวิชาการ ตั้งแต่แรกเริ่ม โดยเฉพาะหลักสูตรที่มุ่งให้เป็นหลักสูตรพยาบาลศาสตร์ที่เน้นชุมชน ท่านได้กล่าวไว้ว่า “... เรื่องของการป้องกัน การสร้างเสริมสุขภาพ สำคัญที่สุด ทำอย่างไรจะไม่ให้คนเจ็บป่วย หรือถ้าป่วยแล้วให้สามารถอยู่ที่บ้านให้ได้ดีที่สุด...” และ “...ร่างหลักสูตรในแนวนี้ ซึ่งมีวิชาต่างๆ หลายวิชาที่หลักสูตรพยาบาลศาสตร์ไม่เคยมี อย่างเรื่องของการสร้างเสริมสุขภาพ แนวคิดเกี่ยวกับสุขภาพที่จะต้องมาก่อน แล้วก็มีแนวความคิดว่านักศึกษาพยาบาลต้องสามารถดูแลครอบครัวของประชาชนในชุมชนได้...” (จากหนังสือ 12 นักษัตรครึ่ง... 18 ปี มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์, 2554 หน้า 216)
ปรัชญาของหลักสูตรพยาบาลศาสตรบัณฑิต พ.ศ. 2540 ได้ระบุไว้ส่วนหนึ่งว่า “การศึกษาพยาบาล เป็นกระบวนการจัดการเรียนการสอนโดยมุ่งเน้นให้ผู้เรียนมีพัฒนาการในด้านความรู้ เจตคติ และทักษะที่จำเป็นต่อการปฏิบัติการพยาบาลในการส่งเสริมและปกป้องสุขภาพ การดูแลเมื่อเจ็บป่วย และการฟื้นฟูสภาพ” ในหลักสูตรจึงมีรายวิชาการส่งเสริมและปกป้องสุขภาพ (Health Promotion and Protection) จำนวน 3 หน่วยกิตไตรภาค โดยมีการบรรยาย 2 ชั่วโมง/สัปดาห์ และการฝึกปฏิบัติทักษะต่างๆ 3 ชั่วโมง/สัปดาห์ นอกจากนี้ยังเป็นสถาบันการศึกษาแห่งแรกๆ ที่ได้จัดทำตำรา “การส่งเสริมสุขภาพ : แนวคิด ทฤษฎี และการปฏิบัติการพยาบาล” เผยแพร่เมื่อ พ.ศ. 2543 เพื่อใช้ในการเรียนการสอนและการอ้างอิงของผู้ปฏิบัติงาน
พย.สสส. ระยะที่ 1 (ปี พ.ศ. 2546-2550)
สำนักวิชาพยาบาลศาสตร์ ได้เข้าร่วมกับแผนงานพัฒนาเครือข่ายพยาบาลศาสตร์เพื่อการสร้างเสริมสุขภาพ (พย.สสส.) ตั้งแต่ระยะที่ 1 ซึ่งในขณะนั้นมีชื่อว่าแผนงานพัฒนาสถาบันการศึกษาพยาบาลให้เป็นผู้นำในการสร้างเสริมสุขภาพ อาจารย์และนักศึกษาได้ดำเนินโครงการสร้างเสริมสุขภาพจำนวน 8 โครงการ ได้แก่
- ยืดเส้นยืดสายคลายเครียด
- อาหารเพื่อคุณภาพชีวิต : การพัฒนาของชุมชนและชาวมหาวิทยาลัย
- รวมพลคนรักจักรยาน
- เครือข่ายแกนนำพี่นักศึกษา-น้องนักเรียนร่วมสร้างเสริมสุขภาพชุมชนคนเมืองคอน
- การส่งเสริมการตั้งครรภ์คุณภาพของบุคลากรมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
- Aerobic Contest
- ลีลา ลีลาศ เพื่อสุขภาพ
- การสร้างเสริมสุขภาวะในสถานศึกษา มหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์
โครงการทั้ง 8 โครงการ เริ่มต้นและสิ้นสุดตามระยะเวลาการทำงาน ปัจจุบันอาจารย์ผู้รับผิดชอบโครงการบางคนได้ลาออกจากการเป็นพนักงานของมหาวิทยาลัยไปแล้ว นักศึกษาเจ้าของโครงการก็สำเร็จการศึกษาตามเวลาของหลักสูตร
ในช่วงเวลาดังกล่าวอาจารย์ของสำนักวิชาพยาบาลศาสตร์ได้ทำงานวิจัย 2 โครงการคือเรื่อง “ความสัมพันธ์ระหว่างภาวะซึมเศร้าและภาวะเสี่ยงต่อการฆ่าตัวตายของนักเรียนระดับชั้นมัธยมศึกษาตอนปลาย จังหวัดนครศรีธรรมราช” และ “ภาวะสุขภาพจิตและพฤติกรรมการดูแลสุขภาพจิตของนักศึกษาหลักสูตรพยาบาลศาสตรบัณฑิต” งานวิจัยทั้ง 2 เรื่องได้รับการตีพิมพ์เผยแพร่ในวารสารพยาบาล ปีที่ 55 ฉบับที่ 1-4 พ.ศ. 2549 และวารสารสภาการพยาบาล ปีที่ 22 ฉบับที่ 3 พ.ศ. 2550 ตามลำดับ อาจารย์ได้นำความรู้จากงานวิจัยเรื่องภาวะซึมเศร้าดังกล่าวมาใช้ในการดูแลนักศึกษาของมหาวิทยาลัย ต่อยอดทำวิทยานิพนธ์ระดับปริญญาเอกสาขาพยาบาลศาสตร์ และเขียนหนังสือเรื่อง “รู้จัก เข้าใจ ดูแลภาวะซึมเศร้า” ซึ่งจัดพิมพ์และจำหน่ายโดยสำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เมื่อปี พ.ศ. 2553 จำนวน 1,000 เล่มและพิมพ์ครั้งที่ 2 ในปี พ.ศ. 2554 จำนวน 1,000 เล่ม
พย.สสส. ระยะที่ 2.1 (ปี พ.ศ. 2550-2552)
ในระยะที่ 2.1 สำนักวิชาพยาบาลศาสตร์ได้รับการสนับสนุนการดำเนินโครงการสร้างเสริมสุขภาพจำนวน 6 โครงการ เป็นโครงการที่อาจารย์และนักศึกษาทำเพื่อสร้างเสริมสุขภาพของคนภายในมหาวิทยาลัย โดยเฉพาะนักศึกษา 3 โครงการ คือ (1) การพัฒนาแกนนำเพื่อป้องกันพฤติกรรมการดื่มสุราของนักศึกษามหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ (2) การสนับสนุนการมีส่วนร่วมการควบคุมการบริโภคยาสูบของนักศึกษามหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ (3) เพศศึกษารอบด้าน... ขับเคลื่อนด้วยสมองและสองมือเพื่อนอาสา อีก 2 โครงการเป็นการทำงานเพื่อชุมชน คือ (1) ร่วมใจสร้างสุขตามวิถีชุมชนคนปักษ์ใต้ (2) การพัฒนาเครือข่ายกลุ่มเฝ้าระวังภาวะสุขภาพผู้ป่วยเรื้อรังในกลุ่มเยาวชนตำบลปากพูน จังหวัดนครศรีธรรมราช
และที่น่ายินดีคือแผนงาน พย.สสส. ได้อนุญาตให้ส่วนกิจการนักศึกษาร่วมรับผิดชอบและดำเนินโครงการ 1 โครงการคือเครือข่ายสร้างสุขภาวะนักศึกษามหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ เปิดพื้นที่ให้หน่วยงานอื่นได้ร่วมขับเคลื่อนงานสร้างเสริมสุขภาพ และเป็นที่มาให้เกิดการถอดบทเรียนโครงการต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับนักศึกษาซึ่งเกิดขึ้นภายในมหาวิทยาลัย
วัลลา ตันตโยทัย
