หลายปีก่อนจะมีหนังเรื่องนี้เกิด ป๊อป อารียา ได้พบภาพประทับใจเมื่อเด็กแม่โต๋กลุ่มหนึ่งที่กำลังจะจบการศึกษาชั้นมัธยมตอนต้น จากสะเมิง จ.เชียงใหม่ ได้มีโอกาสเห็นและสัมผัสตัวจริงของทะเลเป็นครั้งแรกในชีวิต เมื่อความซุกซนของเด็กได้ออกมาวิ่งเล่นเกลื่อนเต็มชายหาดอย่างไม่หวั่นเกรงกังวลถึงอนาคตที่น่ากลัวว่า พวกเขาอาจจะมาได้ไกลที่สุดในชีวิตได้แค่นี้ แค่ทะเล และแค่ม โรงเรียนแม่โต๋ มีอาคาร 2 อาคาร ก่อสร้างจากน้ำใจของเงินเยนที่ข้ามประเทศเข้ามาช่วยเหลือในฐานะมนุษย์ร่วมโลก ในขณะที่มนุษย์ร่วมประเทศได้แต่เพียงก้มหัวรับฟังเงียบๆ มีการเรียนการสอนที่สามารถทำให้สูงสุดได้เพียงชั้นมัธยมตอนต้น ด้วยปัจจัยสำคัญคือความห่างไกลของพื้นที่ ทำให้เด็กที่จะก้าวข้ามภูผาของความลำบากนั้นมาได้ มีจำนวนลดน้อยลง ครูใหญ่และคณะครูจึงได้มีการร่วมมือรวมใจลงแรงปลูกสร้างหอพักชาย หญิง เพื่อให้สะดวกกับการมาเรียนของเด็กซึ่งประกอบด้วยชนเผ่าต่าง ๆ 4 เผ่า ทั้งม้ง เย้า กระเหรี่ยง และความแตกต่างของชนกลุ่มน้อยก็อยู่ร่วมปรองดอง สังคมเล็กๆ นั้นร่วมกัน ไม่เคยต้องมาอธิบายคำว่า " สมานฉันท์" จาก เอ็นไซโคพีเดียเล่มไหน
ในขณะที่คนทำหนัง"เด็กโต๋" มาจากดินแดนกรุงเทพมหานคร และมาจากฐานะทางสังคมที่ยกย่องไว้ว่า "สูง" ไม่น่าแปลกที่การ "ลง" มาเห็นอีกแบบแผนชีวิต กิจกรรมประจำวัน การใช้ชีวิตของคนชุมชนเหล่านั้น กลับเป็นฝ่าย "ให้" คนทำหนังชะงักงันด้วยเวลาที่เดินช้า แทบจะหยุดนิ่งการใช้ชีวิตที่ยังคงพึ่งพาวิถีทางธรรมชาติ การฝากชีวิตครอบครัวไว้บนมือที่จับจอบ จับเสียม คลุกโคลน เปื้อนดิน และน้ำใจที่ใส่ ซื่อ สะอาด และจริงใจ บนป่าเขียวฉ่ำชะอุ่ม ผู้คนที่ยังอาศัยอยู่ร่วมกินดื่มกับเพื่อนรัก เพื่อนสนิทที่ชื่อ "ธรรมชาติ" ในขณะที่วงจรชีวิตของผู้คนสะเมิง คือการเกิดมาเพาะปลูกอย่างเดียวเท่านั้น พวกเด็กๆ นักเรียนซึ่งเมื่อผ่านพ้นช่วงเวลาสนุกสนานในห้องเรียน ล้วนต้องกลับมารับสภาพตามที่บรรพบุรุษได้ยกมรดกผืนดินไว้ให้ สิ่งที่โรงเรียนแม่โต๋มอบให้แก่ลูกศิษย์ในช่วงเวลาที่ยังอยู่ในรั้วการศึกษา จึงเป็นสิ่งที่ดีที่สุดที่ครูพึ่งจะทำได้และเชื่อได้ว่าครูทุกคนที่นี่ได้ทุ่มเทด้วยหัวใจรักจริงๆ ครูใหญ่ผู้เป็นที่เคารพรักของนักเรียนและบรรดาครูในโรงเรียน บอกไว้ว่า "มันค่อนข้างจะเป็นสิ่งที่ยาก แต่เราจะพยายาม" เมื่อการต่อสู้กับผืนดิน หนทางที่ลดเลี้ยวกันดาร หุบเขาที่สูงใหญ และความอัตคัดของร่างกายที่ไม่สามารถเสพรสความสุขสบาย ได้อย่างในโฆษณาโทรทัศน์ ไม่อาจกีดขวางให้การต่อสู้ที่จะใช้ชีวิตของคนตัวเล็กๆ ที่นี่สะดุดลงได้ ภาพความเป็นมนุษย์ที่งดงามจึงถ่ายอดให้เห็นเมื่อทั้งครูและศิษย์ที่เป็นสัมพันธ์เยี่ยงพ่อ แม่ ลูก คนในครอบครัวเดียวกันได้ ให้ กันและกัน ครูไม่ได้ทำงานตามหน้าที่ครูแค่ตามยูนิฟอร์มที่สวมใส่ และใบหน้าเด็กนักเรียนเหล่านั้นเอง คือแรงที่กลับมา ให้ ครูได้รู้ว่าความสุขเป็นอย่างไร การมอบของรางวัล เป็นการเดินทางไปสัมผัสทะเล เพื่อให้เด็กๆ ได้รู้ว่า บ้านเกิดของพวกเขาเป็นแหล่งต้นน้ำ สายน้ำที่เดินทางไหลมาไกล และจับมือรวบรวมกันลงสู่ท้องทะเลนั้น มันผ่านหนทางคดเคี้ยวไกล แค่ไหนถึงจะเดินมาถึงทะเล ถึงมหาสมุทรใหญ่ได้ พวกเขาเล่าเรียนมาอย่างขัดสนลำบากเพียงใด แต่ปลายทางเดินที่พาไปนั้น พวกเขาจะมีมหาสมุทรรออยู่ที่จุดหมาย ให้กระโดด ตีลังกา ตะโกนร้องสุดเสียง และมีความสุข ซึ่งเส้นทาชีวิตก็คงเป็นเช่นนั้น แม้ทะเลจะไม่น่ารักตลอดเวลาก็ตาม
