บันทึกเรื่อง "ลม ลม ลม" ตอน ๑

อ่านหนังสือ "หมื่นร้อยพันผสาน" เล่ม ๒ ซึ่งกรมศิลปากร จัดพิมพ์เผยแพร่ ในปีพุทธศักราช ๒๕๒๖ ได้เรืองดีๆ มาเล่าสู่กันอ่านครับ

เรื่องที่นำมาเล่าต่อไปนี้ คือ เรื่องของ "ลม" ครับ ซึ่งในชีวิตประจำวันของเรา คงหนีไม่พ้นเรื่องลมครับ อย่างการแพทย์แผนไทย บอกว่า ร่างกายของเราประกอบด้วยธาตุ ๔ คือ ดิน น้ำ ลม ไฟ ซึ่งธาตุทั้งสี่นี้จะต้องอยู่ในภาวะที่สมดุล หากธาตุลมผิดปกติ ก็จะเกิด "โรคลม" ได้ โรคลมที่เรารู้จักกันดี พอยกตัวอย่างได้ก็มี

เป็นลม หลายท่านคงเคยเป็นกันนะครับ ตอนผมเรียนหนังสือ ต้องยืนเข้าแถว "ตากแดด ตากลม" เลยเป็นลม หรือลมจับ อาการมันก็หวิวๆ "หน้ามืดเป็นลม" เพื่อนๆ ก็พาไปอยู่ในที่ร่ม อากาศถ่ายเทสะดวก ก็ค่อยยังชั่วขึ้นมา
ลมพิษ อาการลมพิษหรือผื่นขึ้นตามตัว เป็นการบอกให้ทราบว่า ร่างกายแพ้สารอะไรบางอย่าง เช่น พี่หมอวิชัย หมอซึ่งเป็นอธิบดีฯ อยู่ตอนนี้ แกแพ้กุ้งทะเล ถ้าทานกุ้งทะเลแล้วก็มีอาการ ผื่นคันขึ้นตามตัว, หรืออย่าง beeman นี่ก็แพ้อากาศเย็น (และแห้ง) หากอากาศเย็นๆ ติดต่อกันหลายวัน ก็จะมีผื่นขึ้นตามมือ บางทีก็ลามไปตามตัว บางครั้งอาบน้ำอุ่นบ่อยๆ ผิวแห้ง ก็จะเกิดผืนคันตามตัว เรียกว่า "ลมพิษ"... ไปพบแพทย์โรคผิวหนัง เขาก็จะให้ยาแก้แพ้มาทาน และ ให้ยาทาแก้ผื่นคันมาทาด้วย
ลมบ้าหมู (โรคลมชัก) เป็นโรคลม ที่มีอาการชักเกร็ง หมดสติ มือเท้ากำแน่น เพราะสมองทำงานผิดปกติ สมัยก่อน (หรือสมัยนี้ก็ตาม) พอพบคนที่มีอาการชัก เราก็สงสัยไว้ก่อนว่าเป็นโรคนี้ อย่างแรกที่ควรทำคือ เอาผ้าพันช้อน ยัดเข้าปากคนที่กำลังชัก ป้องกันการกัดลิ้นตัวเอง

ว่าด้วย "ลม" ที่เกี่ยวกับสุขภาพแล้ว ก็มาว่าด้วยเรื่องลมที่เกี่ยวกับวิทยาศาสตร์และอุตุนิยมวิทยากันบ้าง
"ลม" หมายถึง อากาศซึ่งเคลื่อนที่ เริ่มจากอากาศในที่แห่งหนึ่งมีอุณหภูมิสูงกว่า คือ ร้อน ก็จะลอยสู่เบื้องบน อากาศอีกที่หนึ่งซึ่งเย็นกว่า (น้ำหนักมากกว่า) ก็จะพัดเข้ามาแทนที่ ลมพวกนี้ยังสามารถแบ่งออกได้เป็นพวกๆ ดังนี้

ลมประจำเวลา ได้แก่ "ลมบก ลมทะเล" ตอนเด็กๆ คงจำกันได้ เราท่องกันว่า "ลมบก พัดจากบกไปสู่ทะเล เกิดขึ้นในเวลากลางคืน" ส่วน "ลมทะเล พัดจากทะเลมาสู่บก เกิดขึ้นในเวลากลางวัน"
ลมประจำฤดูกาล จะพัดมาในช่วงเวลาต่างๆ ของปี ลมประจำฤดูกาลของไทย เริ่มตั้งแต่ต้นปี สู่ท้ายปีก็มีดังนี้

ลมว่าว เป็นลมที่พัดจากทิศเหนือไปสู่ทิศใต้ในตอนต้นฤดูหนาว ซึ่งเริ่มประมาณ เดือนพฤศจิกายน ต่อเนื่องมาถึงปลายปี ต้นปี แต่ลมนี้ เราไม่ได้ใช้เล่นว่าวเหมือนชื่อนะครับ (แต่ถ้าเล่นก็ไม่ผิดกติกา)
ลมตะเภา เป็นลมที่พัดจากทิศใต้สู่ทิศเหนือ ตอนกลางฤดูร้อน เป็นลมที่สมัยก่อนใช้ประโยชน์ในการเดินเรือสำเภา ขึ้น-ล่อง ค้าขายกัน จึงมีชื่อเรียกว่า "ลมตะเภา" เพราะเป็นลมที่นำพาเรือสำเภามานั่นเอง ลมชนิดนี้แหละที่คนไทยใช้ เล่นว่าวกัน
ลมพัทธยา พึ่งเคยได้ยินชื่อนี่แหละ เป็นลมซึ่งพัดจากทิศตะวันตกเฉียงใต้ สู่ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ในต้นฤดูฝน (เป็นที่มาของชื่อเมืองพัทยา หรือ เมืองพัทยา อาจเพี้ยนมาจากคำว่า "ทัพพระยา" สมัยพระเจ้าตากสินก็ได้) คำว่า "พัทธยา" พ้องกับคำในภาษามลายูว่า "barat daya" หมายถึงลมที่พัดมาจากทิศตะวันตกเฉียงใต้
ลมสลาตัน เป็นลมที่เกิดปลายฤดูฝน พัดจากทิศตะวันตกเฉียงใต้สู่ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ในช่วงปลายฤดูฝน เป็นลมที่มีกำลังแรง เรารู้จักกันดีในชื่อของ "ลมพายุ" นั่นเอง คำว่า "สลาตัน" มาจากภาษามลายูว่า "Salatan" แปลว่า "ลมใต้" ลมพายุที่มีกำลังแรงในเขตที่ประเทศไทยตั้งอยู่ เรียกว่า "พายุไต้ฝุ่น" คำว่า "ไต้ฝุ่น" มาจากภาษาจีนว่า "Tai phoon" ซึ่งเป็นพายุที่เกิดในทะเลจีนและภาคตะวันตกของมหาสมุทรแปซิฟิก
ลมตะโกหรือลมพัดหลวง พึ่งเคยได้ยินชื่ออีกเช่นกัน เป็นลมที่เกิดปลายฤดูฝน พัดจากทิศตะวันตกเฉียงเหนือ สู่ทิศตะวันออกเฉียงใต้ ที่มาของชื่อ "ลมพัดหลวง" อาจมาจาก (1) เป็นลมที่มีกำลังแรง เพราะว่า "หลวง" คือ "ใหญ่" (2) อาจมาจากภาษามลายูว่า Barat laut แปลว่าลมที่พัดจากทิศตะวันตกเฉียงเหนือสู่ทิศตะวันออกเฉียงใต้
ลมมรสุม มักใช้เรียกชื่อ "ลม" ซึ่งเกิดในฤดูฝน พัดเอาความชื้นจากทะเลเข้ามาสู่บก คำนี้ก็ไม่ใช่คำไทยอีกนั่นแหละ (รู้สึกว่าจะชอบขอยืมเขามาใช้จังเลย) แต่มาจากภาษาอาหรับว่า "mausim" ครับ