...ขณะนี้นักเรียนชาวนาเหมือนดวงเทียนที่ต้านลมได้พอสมควร...
"การคัดเลือกพันธุ์ข้าวก็เป็นความรู้ใหม่ ที่เรียนแล้วสนุก เริ่มตั้งแต่ดูว่าข้าวต้นไหนที่ใช้ปุ๋ยอินทรีย์ แล้วเจริญงอกงามดี ถ้าจะเอาลงน้ำลึกๆ ก็คัดเอาต้นสูง เนื่องจากข้าวพันธุ์เดียวกันจะมีทั้งต้นสูงและต้นเตี้ย ก็หมายต้นนั้นไว้ทำพันธุ์ พอได้ต้นสวย ไม่เป็นโรค ไม่ต้องการปุ๋ยเคมี พอรวงข้าวสุกก็ไปเกี่ยว แล้วเอาเมล็ดมาแกะเป็นเมล็ดข้าวกล้อง”
"เมล็ดข้าวกล้องต้องเป็นมัน เมล็ดเต่งตึง เมล็ดต้องใหญ่แต่จมูกข้าวเล็ก (จมูกเล็กโรงสีจะชอบ เวลาสีข้าวไปแล้ว ข้าวจะแหว่งไม่มาก ได้เนื้อข้าวเยอะและมีจุดแหว่งน้อย) แล้วเอามาเพาะ คัดจาก ๑๐ รวง อาจได้เมล็ดสวยเพียง ๑ – ๕ เมล็ดเท่านั้น ก็เอามาเพาะให้มันจะเจริญงอกงามขึ้น จากข้าวเมล็ดหนึ่งจะได้ถึง ๓๐ ถึง ๑๐๐ ต้นก็มี ข้าวที่จะได้จะเหมือนกับเมล็ดที่คัด”
“การผสมพันธุ์ข้าว ผมเอาข้าวนาปรังกับนาปีมาผสมกัน ข้าวนาปีเป็นแม่ เช่น ข้าวเหลืองเลาขวัญ เอามาผสมกับพิษณุโลก ๒ วิธีทำก็คือ ข้าวรวงหนึ่งจะประกอบด้วยเมล็ดข้าวหลายเมล็ด ในหนึ่งเมล็ดคือดอกข้าวดอกหนึ่ง จะมีเกสรตัวผู้ตัวเมียอยู่ ผมไปจ้องรออยู่ว่าจะบานเมื่อไหร่ แต่ละพันธุ์จะมีเวลาบานต่างกัน บานจากยอดรวงลงถึงโคนรวง การบานส่องดู...จะเห็น เพราะเมล็ดข้าวจะใส โปร่งแสงพอสมควร ถ้าเกสรตัวผู้อยู่บริเวณปลายก็จะรู้เลยว่ามันจะต้องบาน ถ้ามันอยู่ต่ำกว่าลงมาถึงครึ่งเมล็ดแสดงว่าจะบานพรุ่งนี้”
"แต่ถ้าจะผสมพันธุ์ข้าวให้เกิดข้าวพันธุ์ใหม่ขึ้นมา โดยใช้เหลืองเลาขวัญเป็นต้นแม่ จะต้องตอนเกสรตัวผู้ออกก่อน เช่นว่าพอขึ้นมาได้ถึง ๑ ใน ๔ ของเมล็ดแล้ว ก็จะเอาเกสรตัวผู้ออก เพื่อจะเอาเกสรตัวผู้จากต้นอื่นมาใส่ ผมเลือกพิษณุโลก ๒ มาใส่ แต่ต้องบานพร้อมกันนะ เอากระถาง ๒ ต้นมาเทียบกันเลย นี่เป็นงานที่ละเอียดมากๆ ต้องใช้แว่นขยาย ใช้คีม มือต้องไม่สั่น”
“เมื่อได้รับการผสมพันธุ์แล้วดอกบานก็จะหุบ แล้วก็จะมีเมล็ดข้าวสารในนั้น หลังจากนั้นไปประมาณ ๑ เดือน เมล็ดก็จะแก่กลายเป็นเมล็ดข้าว”
"การผสมพันธุ์ข้าวเพื่อให้ได้ข้าวสายพันธุ์ใหม่ ให้ได้พันธุ์ที่มีคุณสมบัติตามที่ชาวนาต้องการ เช่นว่า ต้องการกลิ่นหอมก็เอาข้าวหอมปทุมมาผสม อายุการเก็บเกี่ยวเอาข้าวนาปีนาปรังมาผสมกัน นี่แหละข้าวในฝัน ขึ้นอยู่กับความต้องการของชาวนาแต่ละคน ไม่จำเป็นต้องเหมือนกัน”
“ผมอยากได้พันธุ์ข้าวที่ดี หมายความว่า ในสภาพภูมิศาสตร์ที่บ้าน ผมจะทำนาตั้งแต่เดือนมกราคมถึงเมษายน ๔ เดือน และเดือนพฤษภาคมถึงกันยายน ๔ เดือน และต้องเกี่ยวก่อนวันที่ ๑๕ กันยายนด้วย เพราะมิใช่นั้นหากหลังจากนี้น้ำจะท่วมแล้ว ข้าวที่สามารถผลิตได้ในช่วงฤดูกาลที่ไม่ยาวนานเหมาะกับสภาพ ทำอย่างไรจะได้เมล็ดที่หอม มีน้ำหนักดี และโรงสีต้องการ จะเอาส่วนที่เหลือขายนะ”
"ผมเริ่มต้นทดลอง ๒ ไร่ ๑ งาน แปลง ๑ งาน เป็นแปลงข้าวพันธุ์ เป็นแปลงทดลอง เก็บพันธุ์เอง แยกเมล็ดเพื่อจะทำพันธุ์ต่อไป”
"ข้อตกลงในชั้นเรียนคือเจอกันทุกวันศุกร์ และเจอกันระหว่างเครือข่ายเป็นระยะๆ ผมได้มีโอกาสถ่ายทอดความรู้ระหว่างกันในกลุ่ม การแลกเปลี่ยนเป็นการบอกเล่าเก้าสิบซึ่งกันและกันว่าใครค้นพบอะไรกันมาบ้าง ค้นพบอะไรใหม่ๆ”
ปลูกสมุนไพรพื้นบ้านเพื่อการเรียนรู้และนำไปใช้จริงกับแปลงนาข้าวและผลไม้
"เรื่องประเพณี คนที่ไม่ปฏิบัติจะไม่เข้าใจถึงจิตวิญญาณ จริงๆ แล้วมีคำสอนแฝงอยู่ อย่างพิธีกรรมรับขวัญข้าวตั้งท้อง ชาวนาต้องสังเกตข้าว ชาวนาจะต้องเอาใจใส่แม่โพสพ การรับขวัญข้าวตั้งท้องเป็นช่วงที่สวยงามที่สุด”
