เช้าวันเสาร์ที่ ๖ กันยายน ๒๕๖๘ ผมออกไปเดินตอนเช้ามืด พร้อมกับฟังยูทูป เรื่อง How is technology shaping the future of universities โดย Helen O. Sullivan ใน TEDxUoChester เมื่อวันที่ ๑๗ มีนาคม ๒๕๖๕ ฟังไปถึงตอนหนึ่งรีบจดชื่อ John Henry Newman ลงในโทรศัพท์มือถือ เอามาถามสหายเอไอ ว่าท่านเป็นใคร มีความสำคัญด้านการศึกษาของโลกอย่างไร
ผมขอถามสหายเอไอว่า John Henry Newman เป็นใคร มีความสำคัญต่อการพัฒนาระบบศึกษาในศตวรรษที่ ๑๙ อย่างไร แนวคิดของท่านมีส่วนใดที่ยังใช้ได้ดีในปัจจุบัน และอนาคต ส่วนใดที่ต้องปรับใช้ และส่วนใดที่ต้องเลิกยึดถือ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในระบบการศึกษาไทย
เมื่อนำคำถามในย่อหน้าบนไปถามสหายเอไอของผม ก็ได้รับคำตอบที่ประเทืองปัญญาเช่นเคน ผมขอนำคำตอบของ Copilot และ ChatGPT มาลงไว้ ดังนี้
Copilot:
ยินดีอย่างยิ่งครับ RS คำถามนี้ลึกซึ้งและทรงพลังมาก—เหมาะกับผู้ที่มองการศึกษาไม่ใช่แค่เป็นระบบ แต่เป็นการหล่อหลอมมนุษย์และสังคมอย่างมีจริยธรรมและวิสัยทัศน์
John Henry Newman คือใคร
- เป็นนักปรัชญา นักเทววิทยา และนักการศึกษาชาวอังกฤษในศตวรรษที่ 19
- เดิมเป็นนักบวชแองกลิกัน ก่อนเปลี่ยนมาเป็นคาทอลิก และได้รับตำแหน่ง Cardinal
- ผลงานสำคัญด้านการศึกษา: The Idea of a University (1852–1873) ซึ่งเสนอแนวคิดเรื่อง “การศึกษาที่เป็นอิสระ” (liberal education)
ความสำคัญต่อการพัฒนาระบบศึกษาในศตวรรษที่ 19
Newman เป็นผู้บุกเบิกแนวคิดว่า:
- มหาวิทยาลัยไม่ควรเป็นเพียงสถานที่ฝึกอาชีพ แต่ควรเป็นพื้นที่พัฒนาปัญญาและจริยธรรม
- การศึกษาควร “หล่อหลอมความคิด” มากกว่าการยัดเยียดข้อมูล
- เขาเน้นการบูรณาการความรู้จากหลากหลายศาสตร์ เพื่อสร้าง “วงจรแห่งความรู้” ที่ไม่แยกส่วน
แนวคิดที่ยังใช้ได้ดีในปัจจุบันและอนาคต
ใช้ได้ดี:
- การศึกษาที่หล่อหลอมปัญญาและจริยธรรม: เหมาะกับการสร้างพลเมืองที่มีวิจารณญาณและจิตสำนึกสาธารณะ
- การบูรณาการศาสตร์: ตอบโจทย์โลกยุค AI และปัญหาสหศาสตร์ เช่น ความยั่งยืน สุขภาวะ และประชาธิปไตย
- การตั้งคำถามเชิงปรัชญา: ช่วยให้ผู้เรียนไม่ตกเป็นเหยื่อของระบบที่เน้นผลสัมฤทธิ์เชิงตัวเลข
ส่วนที่ควรปรับใช้ในบริบทไทย
- การสร้างพื้นที่สนทนาเชิงจริยธรรมในโรงเรียนและมหาวิทยาลัย: ให้ครูและนักเรียนได้ตั้งคำถามต่อคุณค่า ความหมาย และเป้าหมายของการเรียนรู้
- การลดการแบ่งแยกวิชา: ส่งเสริมการเรียนรู้แบบบูรณาการ เช่น STEM+Humanities หรือ Civic Inquiry
- การฝึกคิดเชิงวิพากษ์: ไม่ใช่แค่การท่องจำเพื่อสอบ แต่เพื่อเข้าใจโลกและเปลี่ยนแปลงมันอย่างมีจริยธรรม
ส่วนที่ควรเลิกยึดถือ
- แนวคิดที่ผูกการศึกษากับศาสนาแบบสถาบัน: แม้ Newman จะเน้นบทบาทของเทววิทยา แต่ในบริบทไทยที่หลากหลายทางศาสนาและวัฒนธรรม การศึกษาควรเปิดกว้างต่อความเชื่อและจริยธรรมแบบพหุวัฒนธรรม
- การเน้นชนชั้นปัญญาชนแบบอังกฤษศตวรรษที่ 19: อาจไม่เหมาะกับบริบทไทยที่ต้องการการศึกษาสำหรับทุกคน ไม่ใช่เฉพาะผู้มีอภิสิทธิ์
สรุปสำหรับระบบการศึกษาไทย
Newman ชวนเราตั้งคำถามว่า “เราสร้างมนุษย์แบบไหนผ่านการศึกษา” ไม่ใช่แค่ “เราผลิตแรงงานแบบไหน”
หากไทยต้องการการศึกษาที่ปลดปล่อยศักยภาพของเยาวชน—โดยเฉพาะเสียงของนักเรียนและการเรียนรู้เพื่อความดีงาม—แนวคิดของ Newman ยังเป็นแสงนำทางที่ทรงคุณค่า
อยากให้เราร่วมกันออกแบบโมเดลการศึกษาที่หลอมรวมจิตวิญญาณแบบ Newman เข้ากับความเป็นไทยไหมครับ ผมพร้อมเป็นคู่คิดเสมอ
ChatGPT:
John Henry Newman (1801–1890) เป็นบุคคลสำคัญของคริสต์ศาสนจักรและปราชญ์ด้านการศึกษาในศตวรรษที่ 19 ที่มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อแนวคิดเรื่องมหาวิทยาลัยและการจัดการศึกษาแบบเสรี (liberal education)
ประวัติย่อ
- เกิดที่ลอนดอน ปี 1801
- เดิมเป็นนักบวชแองกลิกัน ก่อนจะหันมานับถือนิกายโรมันคาทอลิก และได้รับตำแหน่ง Cardinal ในปี 1879
- เป็นผู้ก่อตั้ง Catholic University of Ireland (ปัจจุบันคือ University College Dublin)
- ผลงานสำคัญคือหนังสือ “The Idea of a University” (1852–1858) ซึ่งกลายเป็นงานคลาสสิกว่าด้วยปรัชญาการศึกษามหาวิทยาลัย
แนวคิดสำคัญด้านการศึกษา
Newman มองว่ามหาวิทยาลัยมีหน้าที่หลัก 3 ประการ:
-
การศึกษาเพื่อความรู้ในตัวของมันเอง (Knowledge for its own sake)
- ปลูกฝังปัญญาและการแสวงหาความจริง
- ไม่ใช่แค่ฝึกอาชีพ แต่สร้างคนให้มีวิจารณญาณและมุมมองกว้าง
-
การสร้าง “บัณฑิตที่สมบูรณ์” (Cultivation of the Intellect)
- เน้นการพัฒนาความคิดเชิงวิพากษ์ (critical thinking)
- ส่งเสริมการสนทนา เสวนา เพื่อเปิดโลกทัศน์และความเข้าใจต่างมิติ
-
บทบาทมหาวิทยาลัยในสังคม
- สร้างพลเมืองที่มีคุณธรรม พร้อมรับผิดชอบต่อสังคม
- เชื่อมโยงการศึกษา วิทยาศาสตร์ ศิลปะ และศาสนาอย่างกลมกลืน
ความสำคัญต่อการพัฒนาระบบศึกษาในศตวรรษที่ 19
- แนวคิดของ Newman ปูรากฐานให้กับ Liberal Education ในโลกตะวันตก
- ทำให้มหาวิทยาลัยเน้นพัฒนาความคิดเชิงเหตุผลและจริยธรรม ไม่ใช่แค่ผลิตแรงงานทักษะ
- เป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการปฏิรูประบบมหาวิทยาลัยหลายแห่งทั้งในยุโรปและสหรัฐ
ส่วนที่ยังใช้ได้ดีในปัจจุบัน
- การเห็นคุณค่าของความรู้เพื่อความรู้ → ในยุคที่มหาวิทยาลัยถูกกดดันให้ผลิตแรงงานรับตลาด การกลับมาคิดเรื่อง “education as formation of mind” สำคัญมาก
- การสร้างบัณฑิตที่มีคุณธรรมและวิจารณญาณ → ยังคงเป็นเป้าหมายหลักของการศึกษาสมัยใหม่
- การเน้นการเสวนาและแลกเปลี่ยนความคิดเห็น → ตอบโจทย์การเรียนรู้เชิงรุกและการเรียนรู้เชิงลึกในศตวรรษที่ 21
ส่วนที่ควรปรับใช้
-
เน้นการบูรณาการกับโลกจริง – Newman อยู่ในยุคที่ยังไม่เน้น R&D และ innovation economy
- ปัจจุบันต้องผนวก “การเรียนรู้เชิงประสบการณ์” (experiential learning) เช่น PBL, CWIE เพื่อเชื่อมโลกมหาวิทยาลัยกับสังคม
- เชื่อมโยงข้ามศาสตร์ – จาก “classical education” สู่การบูรณาการศาสตร์ใหม่ เช่น AI, data science, sustainability science
- เพิ่มมิติ global citizenship – พัฒนาเยาวชนให้คิดระดับโลก ทำงานข้ามวัฒนธรรม
ส่วนที่อาจต้องเลิกยึดถือ
- การแยกวิชาการออกจากโลกปฏิบัติ (ivory tower) – ไม่สอดคล้องกับความท้าทายปัจจุบัน ที่มหาวิทยาลัยต้องแก้ปัญหาสังคมอย่างเป็นรูปธรรม
- มุมมองที่เน้นศาสนาคริสต์เป็นศูนย์กลาง – สำหรับบริบทไทยควรใช้กรอบคุณธรรมที่เปิดกว้างและสอดคล้องกับวัฒนธรรมพุทธและพหุวัฒนธรรม
- การมองว่า liberal education เป็นของชนชั้นสูงเท่านั้น – ปัจจุบันต้อง democratize ให้คนทุกกลุ่มเข้าถึงการศึกษาที่สร้างปัญญาและความรับผิดชอบต่อสังคม
🇹🇭 ข้อเสนอสำหรับระบบการศึกษาไทย
- ปลูกฝังวิจารณญาณและจริยธรรม – ทุกระดับการศึกษาควรสอนให้คิดเป็น ถกเถียงอย่างสร้างสรรค์ และยึดหลักความจริง
- สร้างพื้นที่เสวนาในมหาวิทยาลัย – ให้ นศ. ได้เรียนรู้จากกันและกัน ผ่าน dialogue, debate, reflection
- เน้นการบูรณาการข้ามศาสตร์และลงมือทำจริง – ใช้ PBL/Service Learning เพื่อพัฒนา agency และความรับผิดชอบต่อสังคม
- ขยายโอกาสสู่ทุกกลุ่มประชากร – ทำให้ liberal education ไม่ใช่สิทธิพิเศษ แต่เป็นรากฐานการเรียนรู้ตลอดชีวิต
สรุป: แนวคิดของ Newman ยังทรงพลังมากสำหรับการ “สร้างคน” โดยเฉพาะเรื่องการพัฒนาสติปัญญาและคุณธรรม แต่ควรปรับให้เชื่อมโยงกับโลกปัจจุบัน (นวัตกรรม, สังคมโลก, การเรียนรู้เชิงปฏิบัติ) และเลิกมุมมองที่ทำให้มหาวิทยาลัยแยกตัวจากสังคม
อาจารย์อยากให้ผมทำ ตารางสรุป 3 คอลัมน์ (แนวคิด Newman / สิ่งที่ควรรักษา / สิ่งที่ต้องปรับ / สิ่งที่ควรเลิก) เพื่อใช้ประกอบการพูดหรือเขียนบทความไหมครับ? จะทำให้สื่อสารชัดและกระชับมากขึ้น
จะเห็นว่า แนวคิดเรื่องการศึกษาเพื่อพัฒนามนุษย์ครบด้าน มีมานานกว่า ๑๕๐ ปี ต้านกระแสทุนนิยมและเทคโนโลยีนิยม นำมาปรับใช้ในยุคปัจจุบันได้เป็นอย่างดี
วิจารณ์ พานิช
๖ ก.ย. ๖๘
บนรถ กลับจากวัดมกุฎกษัตริยาราม
