เพลิงไหม้ครั้งมโหฬารที่คฤหาสน์นอตโตเวย์ (Nottoway) ซึ่งเป็นคฤหาสน์ยุคก่อนสงครามกลางเมืองที่ใหญ่ที่สุดในภาคใต้ของสหรัฐอเมริกา เมื่อเดือนพฤษภาคม ๒๕๖๘ ได้ปลุกกระแสถกเถียงในวงกว้างทั่วสหรัฐอเมริกา ถึงแนวทางในการจดจำประวัติศาสตร์อันเจ็บปวด รวมถึงการนำอดีตมาใช้ประโยชน์และสร้างรายได้ หลังเกิดเหตุเพลิงไหม้ไม่นาน ผู้บริหารของคฤหาสน์ก็ประกาศแผนฟื้นฟูและเตรียมเปิดร้านอาหารแห่งใหม่ในบริเวณเดียวกันอย่างรวดเร็ว สถานการณ์นี้สะท้อนความขัดแย้งที่ซับซ้อน ทั้งเรื่องปากท้อง การดำรงความทรงจำร่วม และการช่วงชิงความหมายของประวัติศาสตร์ โดยมีภาคการท่องเที่ยวเป็นแกนกลางที่เปราะบาง (The Conversation)
คฤหาสน์นอตโตเวย์สร้างแล้วเสร็จในปี ๑๘๕๙ โดยอาศัยแรงงานทาสกว่า ๑๕๕ ชีวิต ถือเป็นสัญลักษณ์แห่งความมั่งคั่งที่หยั่งรากบนระบบแรงงานบังคับ ภาพคฤหาสน์สถาปัตยกรรมโรมันสีขาวงามสง่าตัดกับสนามหญ้าเขียวขจีที่มักปรากฏในโบรชัวร์การท่องเที่ยว ได้ถูกใช้เป็นฉากจัดงานวิวาห์และกิจกรรมหรูหรามาอย่างยาวนาน ขณะที่ประวัติศาสตร์ด้านมืดกลับถูกปิดบังหรือมองข้าม หลังเหตุเพลิงไหม้ เสียงสะท้อนที่ออกมามีหลากหลาย บ้างเป็นความเสียใจจากนักประวัติศาสตร์และผู้ประกอบการท่องเที่ยวกับการสูญเสียโบราณสถานสำคัญ ขณะที่อีกหลายกลุ่ม โดยเฉพาะนักเคลื่อนไหวต่อต้านการแบ่งแยกสีผิว กลับรู้สึกโล่งใจ หรือแม้กระทั่งยินดี เพราะมองว่านี่คือจุดสิ้นสุดของสัญลักษณ์แห่งการกดขี่คนผิวดำ (Nottoway History)
เศรษฐกิจจากการท่องเที่ยวคฤหาสน์ในสหรัฐอเมริกาชี้ให้เห็นภาวะกลืนไม่เข้าคายไม่ออก ปัจจุบันมีสถานที่ลักษณะนี้กว่า ๓๐๐ แห่งทั่วประเทศ ซึ่งสร้างรายได้รวมกันหลายหมื่นล้านบาทต่อปี สำหรับเขตอีเบอร์วิลล์ รัฐลุยเซียนา คฤหาสน์นอตโตเวย์เคยเป็นเสาหลักทางเศรษฐกิจท้องถิ่น ช่วยยืดระยะเวลาการพำนักของนักท่องเที่ยวและสร้างรายได้ให้ผู้ประกอบการรายย่อยในพื้นที่ใกล้เคียง ผ่านปรากฏการณ์ที่นักเศรษฐศาสตร์เรียกว่า “ผลกระทบแบบกระเพื่อมจากการท่องเที่ยว” (Spillover effect) (National Trust for Historic Preservation) การสูญเสียคฤหาสน์แห่งนี้ส่งผลกระทบโดยตรงต่อวิถีชีวิตผู้คน ทั้งยังสั่นคลอนระบบความทรงจำร่วมของชุมชน และก่อให้เกิดคำถามสำคัญว่า อดีตแบบใดที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ และใครคือผู้มีอำนาจในการกำหนดเรื่องนี้
นักวิจัยด้านการท่องเที่ยวที่ระบุใน The Conversation ชี้ว่า การทำกำไรจากประวัติศาสตร์ไม่ใช่เรื่องใหม่ ย้อนกลับไปตั้งแต่หกเดือนหลังยุทธการเฟิสต์แบทเทิลออฟมานาสซาส (First Battle of Manassas) ในปี ๑๘๖๑ พื้นที่ประวัติศาสตร์ก็ถูกพัฒนาเป็นแหล่งท่องเที่ยวเพื่อตอบสนองความอยากรู้อยากเห็นของผู้คนอยู่แล้ว ทว่าแนวโน้มของการท่องเที่ยวคฤหาสน์ในปัจจุบันกลับมีความซับซ้อนยิ่งขึ้น นักวิชาการจำแนกกลุ่มนักท่องเที่ยวตามแรงจูงใจที่แตกต่างกัน บ้างมองหาความงามทางสถาปัตยกรรม บ้างต้องการแสวงหาความรู้ และอีกจำนวนไม่น้อยเดินทางมาเพื่อเผชิญหน้ากับประวัติศาสตร์อันโหดร้ายโดยตรง ปรากฏการณ์ที่รู้จักกันในชื่อ “การท่องเที่ยวด้านมืด (dark tourism)” (Academia.edu)
แรงจูงใจที่หลากหลายนำไปสู่ความตึงเครียดในการนำเสนอ หลายแห่งยังคงนำเสนอภาพฝันแบบอเมริกาใต้ก่อนสงครามกลางเมือง ภาพลักษณ์แบบ “Gone with the Wind” หรือ “บ้านใหญ่กลางสวน” ที่ละเลยความโหดร้ายของระบบทาส ยังคงปรากฏให้เห็นในสื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวจำนวนมาก จนถึงเดือนมิถุนายน ๒๕๖๘ เว็บไซต์ของคฤหาสน์นอตโตเวย์ก็ยังไม่มีการกล่าวถึงแรงงานทาสผู้สร้างและดูแลคฤหาสน์แห่งนี้เลย แม้จะมีเสียงวิพากษ์วิจารณ์ว่าเป็นการบิดเบือนประวัติศาสตร์และเพิกเฉยต่อข้อมูลสำคัญก็ตาม
ในขณะที่คฤหาสน์บางแห่งเริ่มปรับเปลี่ยนวิธีนำเสนอจุดขายใหม่ เช่น ไวท์นีย์แพลนเทชั่น (Whitney Plantation) ในรัฐลุยเซียนา เดินหน้าปรับการนำเสนอโดยยึดรากฐานจากประสบการณ์ของทาส แทนที่จะมุ่งเน้นเรื่องราวของเจ้าของหรือความวิจิตรงดงามทางสถาปัตยกรรม นับตั้งแต่เปิดให้เข้าชมในปี ๒๕๕๗ ไวท์นีย์แพลนเทชั่นได้รับการยอมรับในระดับชาติ จากแนวทางในการใช้บันทึกคำบอกเล่า พิพิธภัณฑ์กลางแจ้ง และโปรแกรมการศึกษาที่สื่อถึงความโหดร้ายของระบบทาสอย่างตรงไปตรงมา (Whitney Plantation) ซึ่งส่งผลให้นักท่องเที่ยวบางกลุ่มหันมาเรียนรู้และเผชิญหน้ากับความจริง ขณะที่บางกลุ่มยังคงโหยหาอดีตอันสวยงาม ทำให้อนาคตของการท่องเที่ยวคฤหาสน์อาจแบ่งออกเป็นสองแนวทาง หนึ่งคือยังคงเน้นความโรแมนติกและการปรุงแต่ง สองคือเน้นความจริงและการสะท้อนประวัติศาสตร์
อีกด้านหนึ่ง ยังมีตัวอย่างสถานที่ที่ตั้งคำถามต่อเรื่องราวแบบขาว-ดำ เช่น โดนาโตเฮาส์ (Donato House) ซึ่งเป็นบ้านพักของผู้ที่เคยเป็นทาสแต่ต่อมาได้กลายเป็นเจ้าของที่ดินและนายทาสเอง ปัจจุบันยังคงบริหารจัดการโดยทายาทในตระกูลโดนาโต และอยู่ระหว่างการปรับเปลี่ยนพื้นที่บ้านให้เป็นแหล่งท่องเที่ยว เรื่องราวเช่นนี้ทำให้มองเห็นภาพที่ซับซ้อนเกินกว่าจะสรุปได้เพียงเรื่องการกดขี่ หรือลัทธิอภิสิทธิ์ที่ผูกติดกับอาคารประวัติศาสตร์ เปิดโอกาสให้ผู้เยี่ยมชมได้ขบคิดถึงหลากหลายแง่มุม มากกว่าการสรุปประวัติศาสตร์แบบผิวเผิน
ทุกการอนุรักษ์ การตีความ หรือแม้แต่การสูญเสียโบราณสถาน ล้วนไม่ใช่เรื่องที่เป็นกลาง เพราะทั้งหมดล้วนกำหนดสิ่งที่จะกลายเป็นความทรงจำของคนรุ่นหลัง และมีผลต่อวิธีที่แต่ละชุมชนจะนิยามตนเอง ผู้เขียน ซึ่งเป็นอาจารย์ด้านการศึกษาการท่องเที่ยว อ้างถึงคำแนะนำของครูประวัติศาสตร์ระดับมัธยมศึกษาว่า “จงศึกษาประวัติศาสตร์ให้ครบทุกด้าน ทั้งด้านดี ด้านร้าย และสิ่งที่ไม่สบายใจที่สุด” เพลิงไหม้ที่นอตโตเวย์ ในมุมมองนี้จึงไม่ใช่แค่การสูญเสียตัวอาคาร แต่เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของการเผชิญหน้าและถ่ายทอดอดีตอันเจ็บปวดของสังคม
สำหรับผู้อ่านชาวไทย เรื่องราวการท่องเที่ยวคฤหาสน์และการตีความประวัติศาสตร์ในสหรัฐอเมริกา มีความเชื่อมโยงอย่างยิ่งกับกระแสการท่องเที่ยวเชิงมรดกในประเทศไทยและภูมิภาคอาเซียน ตัวอย่างเช่น กรณีของอยุธยาและสุโขทัย ที่ต้องแสวงหาจุดสมดุลระหว่างการเล่าเรื่องความรุ่งเรืองและความเจ็บปวด หรือประวัติศาสตร์ไทย-จีน กลุ่มชาติพันธุ์ และเหตุการณ์สงครามที่ถูกพัฒนามาเป็นพิพิธภัณฑ์และแหล่งท่องเที่ยวสำคัญ ก็มักกระตุ้นให้เกิดข้อถกเถียงถึงการเลือกเล่าเรื่องและวิธีการนำเสนอ (การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย) ความขัดแย้งระหว่างความจริงทางประวัติศาสตร์กับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่ในสหรัฐอเมริกาเท่านั้น แต่ยังเป็นปรากฏการณ์ที่พบเห็นได้ทั่วโลก ตั้งแต่ทวีปอเมริกาไปจนถึงเอเชีย
ทั้งในสหรัฐอเมริกาและประเทศไทย แนวโน้มเหล่านี้ก่อให้เกิดคำถามสำคัญสำหรับผู้วางนโยบาย มัคคุเทศก์ และนักเดินทางว่า การท่องเที่ยวด้านมืดจะสามารถขับเคลื่อนการเรียนรู้และสร้างความเข้าใจได้อย่างไร โดยไม่ตกเป็นเพียงความอยากรู้อยากเห็นหรือนำไปสู่การบิดเบือนข้อมูล? ผู้ประกอบการมีหน้าที่อย่างไรในการนำเสนอเรื่องราวที่ซับซ้อน หรือบาดแผลทางประวัติศาสตร์ให้ถูกต้อง? และจะสามารถพัฒนาเศรษฐกิจการท่องเที่ยวควบคู่ไปกับการธำรงไว้ซึ่งความจริงทางประวัติศาสตร์ โดยไม่บิดเบือนหรือสร้างความแปลกแยกกับผู้ที่ได้รับผลกระทบโดยตรงได้หรือไม่?
ในอนาคต การท่องเที่ยวเชิงมรดกทั่วโลกมีแนวโน้มที่จะแยกออกเป็นสองสาย ดังเช่นที่กำลังเกิดขึ้นในรัฐลุยเซียนา บางแห่งยังคงรักษาภาพลวงตาอันสวยงามไว้ ขณะที่บางแห่งเลือกที่จะ “รบกวน” ความทรงจำเหล่านั้น ด้วยการเปิดพื้นที่ให้เสียงจากกลุ่มชายขอบและความจริงทางประวัติศาสตร์ได้มีที่ยืนเด่นชัดกว่าความรู้สึกโหยหาอดีต สำหรับสถาบันการศึกษา หน่วยงานด้านการท่องเที่ยว และผู้ประกอบการในประเทศไทย นี่คือทั้งความท้าทายและโอกาส ที่จะได้กลับมาทบทวนวิธีถ่ายทอดประวัติศาสตร์ท้องถิ่น เปิดพื้นที่เสวนาที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นกับผู้มาเยือน และที่สำคัญที่สุดคือการทำให้ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจไม่กลายเป็นอุปสรรคขัดขวางความเป็นธรรมทางประวัติศาสตร์
ในฐานะนักท่องเที่ยว ผู้อ่านชาวไทยสามารถมีบทบาทสำคัญ โดยการเลือกกิจกรรมหรือแหล่งท่องเที่ยวที่ให้ข้อมูลอย่างตรงไปตรงมา เรียนรู้และเคารพเรื่องราวของทุกกลุ่มที่ถูกนำเสนอ และสนับสนุนสถานที่ท่องเที่ยวที่ให้ความสำคัญกับความซื่อสัตย์และการไตร่ตรอง มากกว่าการเน้นความบันเทิงฉาบฉวยเพียงอย่างเดียว การทำเช่นนี้จะช่วยให้บทเรียนจากอดีตยังคงอยู่ เพื่อเสริมสร้างความเข้าใจและการพัฒนาอย่างยั่งยืนในอนาคต
สำหรับผู้สนใจศึกษาเพิ่มเติม ขอแนะนำให้ติดตามแหล่งข้อมูลจากองค์กรระหว่างประเทศ เช่น UNESCO (UNESCO World Heritage and Tourism) แนวทางปฏิบัติจากการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย และกรณีศึกษาในวารสารด้านการท่องเที่ยวเชิงมรดกระดับโลก
