งานวิจัยชิ้นหนึ่งที่ตีพิมพ์ล่าสุดในวารสาร Nature Human Behaviour เมื่อวันที่ ๕ สิงหาคม ๒๐๒๕ เผยให้เห็นแนวโน้มที่น่าจับตาเกี่ยวกับการใช้ ChatGPT และปัญญาประดิษฐ์ด้านภาษา (LLM) ในการช่วยเขียนผลงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ โดยเฉพาะในสาขาคอมพิวเตอร์ ซึ่งนับเป็นการพลิกโฉมครั้งใหญ่ต่อรูปแบบการสื่อสารงานวิจัยในระดับนานาชาติ การศึกษานี้ถือเป็นหลักฐานที่ชัดเจนที่สุดที่สะท้อนว่า AI ประเภทนี้เริ่มมีบทบาทสำคัญในโลกวิชาการ ที่จุดทั้งความหวังและข้อถกเถียงในหมู่นักวิจัยทั่วโลก (Phys.org)

สำหรับแวดวงวิชาการไทย ทั้งบุคลากร นักศึกษา และผู้กำหนดนโยบายในมหาวิทยาลัย การที่ LLM ได้รับการยอมรับอย่างรวดเร็ว สะท้อนให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงที่จะส่งผลกระทบโดยตรงต่อระบบวิจัยไทยในอนาคต พร้อมกับตั้งคำถามถึงประเด็นจริยธรรม ภาษา และคุณภาพของเนื้อหาทางวิทยาศาสตร์ที่เริ่มกลายเป็นเรื่องท้าทายอย่างมาก

ข้อมูลสำคัญจากงานศึกษาขนาดใหญ่

คณะนักวิจัยนานาชาติได้วิเคราะห์ข้อมูลกว่า ๑,๑๒๑,๙๑๒ งานวิจัยและพรีพริ้นต์ (preprint) จากฐานข้อมูลยอดนิยม เช่น arXiv, bioRxiv รวมถึงวารสารในเครือ Nature โดยใช้วิธีวิเคราะห์การเปลี่ยนแปลงรูปแบบคำในระดับมหภาค ตั้งแต่เดือนมกราคม ๒๐๒๐ จนถึงกันยายน ๒๐๒๔ เพื่อประเมินผลกระทบของการใช้ LLM ในการเขียนงานวิชาการ ผลการศึกษาพบว่าปัญญาประดิษฐ์ด้านภาษาเข้ามามีอิทธิพลต่อส่วนสำคัญของบทความวิจัยมากกว่าที่เคยคาดคิด โดยเฉพาะในส่วนคำนำและบทคัดย่อ

เฉพาะสาขาคอมพิวเตอร์ คณะนักวิจัยประเมินว่า ในเดือนกันยายน ๒๐๒๔ บทคัดย่อราว ๒๒.๕% และคำนำ ๑๙.๕% มีการใช้ LLM ช่วยเขียน ซึ่งเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดจากเพียง ๒.๔% ในช่วงปลายปี ๒๐๒๒ ก่อนที่ ChatGPT จะเปิดตัวอย่างเป็นทางการ การเปลี่ยนแปลงนี้ถือเป็นการเติบโตที่รวดเร็วที่สุดในกลุ่มสาขาเทคโนโลยี ปรากฏการณ์ที่คล้ายคลึงกันนี้ แต่ในอัตราที่ช้ากว่า พบในวิศวกรรมไฟฟ้า (๑๘% ของบทคัดย่อ) และระบบวิทยาศาสตร์ (๑๘.๔% ของคำนำ) ส่วนสาขาคณิตศาสตร์ที่เน้นเหตุผลเชิงสัญลักษณ์ ตัวเลขยังคงต่ำกว่าอย่างเห็นได้ชัด ได้แก่ ๗.๗% ของบทคัดย่อ และ ๔.๑% ของคำนำ ขณะที่กลุ่มวารสารในเครือ Nature ก็มีสัดส่วนใกล้เคียงกัน ราว ๙% ของทั้งสองส่วน

ปัจจัยใดกระตุ้นการใช้ LLM ในวงวิชาการ?

ผลการศึกษาชี้ว่าผู้เขียนที่มักส่งผลงานพรีพริ้นต์ มักจะใช้ AI ช่วยในการเขียนเนื้อหามากกว่า ซึ่งอาจเป็นผลมาจากแรงกดดันด้านเวลาและการแข่งขันในวงวิจัย นอกจากนี้ งานวิจัยที่มีความยาวไม่เกิน ๕,๐๐๐ คำ และอยู่ในสาขาที่แข่งขันสูง ล้วนมีอัตราการใช้ LLM สูงเป็นพิเศษ นอกจากนี้ ปัจจัยด้านภูมิภาคก็มีส่วนร่วม โดยพบว่าผลงานจากจีนและยุโรปภาคพื้นทวีป มีแนวโน้มใช้ AI ช่วยปรับแก้เนื้อหาภาษาอังกฤษมากกว่าผลงานจากอเมริกาเหนือหรือสหราชอาณาจักร ซึ่งสาเหตุหลักมาจากการต้องการปรับปรุงทักษะภาษาอังกฤษเพื่อการสื่อสารทางวิชาการ

ประเด็นสำคัญอีกประการที่คณะนักวิจัยเน้นย้ำคือ กระบวนการคัดแยกเนื้อหาที่เขียนด้วย AI อาจส่งผลให้เกิดปัญหาเรื่องความเป็นธรรมกับกลุ่มผู้ที่ไม่ได้ใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษาแม่ เนื่องจากมาตรฐานการตรวจสอบในปัจจุบันอาจส่งผลกระทบในทางลบต่อนักวิจัยที่เพียงแค่ใช้ AI เพื่อเสริมความชัดเจนด้านภาษา มากกว่าการผลิตเนื้อหาใหม่โดยสิ้นเชิง สำหรับประเทศไทย ซึ่งการสื่อสารงานวิทยาศาสตร์ส่วนใหญ่ยังคงต้องใช้ภาษาอังกฤษ แต่มีนักวิจัยที่เป็นเจ้าของภาษาน้อยมาก ประเด็นนี้จึงกลายเป็นความท้าทายสำคัญที่บุคลากรในวงการวิชาการไทยต้องเผชิญในการแข่งขันระดับสากล

มุมมองของผู้เชี่ยวชาญกับการใช้ AI ในสายวิทยาศาสตร์

มุมมองของผู้เชี่ยวชาญยังคงแบ่งออกเป็นสองขั้ว คณะนักวิจัยผู้จัดทำการศึกษาครั้งนี้เตือนว่าหาก LLM ยิ่งได้รับความนิยม ความโปร่งใส ความเป็นต้นฉบับและความหลากหลายของงานวิจัยอาจตกอยู่ในภาวะเสี่ยง พร้อมกับตั้งคำถามที่น่าสนใจไว้ว่า “งานที่ใช้ AI ช่วยเขียน มีคุณภาพ ความถูกต้อง ความคิดสร้างสรรค์ และความหลากหลายต่างจากแบบดั้งเดิมแค่ไหน?” “ผู้อ่านและผู้ประเมินมองเห็นความแตกต่างหรือรับรู้เนื้อหาจาก AI อย่างไร?” “แนวโน้มการอ้างอิงงานที่เกี่ยวข้องกับ AI เทียบกับแบบปกติมีความต่างกันหรือไม่?” “การที่ LLM ส่วนใหญ่อยู่ในกำมือบริษัทเอกชนเพียงไม่กี่ราย จะกระทบความอิสระของงานวิชาการหรือเปล่า?”

ในแวดวงวิชาการไทยเอง ก็มีการถกเถียงประเด็นนี้อย่างเข้มข้น บุคลากรระดับอาจารย์และกรรมการที่ปรึกษาจากสภาวิจัยแห่งชาติบางราย มองว่า AI มีส่วนช่วยลดอุปสรรคให้กับผู้ที่ไม่ได้ใช้ภาษาอังกฤษเป็นภาษาแม่ และส่งเสริมความเท่าเทียมในการเข้าถึงเวทีวิชาการ ขณะที่อีกฝ่ายกลับแสดงความกังวลว่า การพึ่งพา AI มากเกินไปอาจทำให้นักศึกษาขาดทักษะการเขียน ลดทอนความคิดสร้างสรรค์ และสร้างความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงโอกาสทางวิชาการตามระดับการเข้าถึงเทคโนโลยี

นโยบาย การปรับตัว และความท้าทายในประเทศไทย

บทบาทของ AI ในงานวิจัยไม่ได้จำกัดอยู่แค่การช่วยเขียน ในระดับโลก วารสารชั้นนำหลายแห่งเริ่มกำหนดนโยบายใหม่เกี่ยวกับการใช้ AI ขณะที่โปรแกรมตรวจสอบการคัดลอกผลงานในปัจจุบันยังไม่มีประสิทธิภาพมากพอในการตรวจจับเนื้อหาที่สร้างจาก AI ยุคใหม่ ในประเทศไทย มหาวิทยาลัยหลายแห่งและสำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษาได้ออกแนวทางแนะนำการใช้ AI สอดคล้องกับนโยบายความโปร่งใสในระดับสากลที่กำหนดให้ผู้เขียนต้องเปิดเผยการใช้เครื่องมือ AI ในการเตรียมต้นฉบับ (นโยบายวารสาร Nature) อย่างไรก็ตาม มาตรการและแนวปฏิบัติที่เป็นเลิศยังคงเป็นสิ่งที่แต่ละสถาบันต้องพัฒนาให้เหมาะสมกับบริบทของตนเอง

นอกจากประเด็นนโยบายแล้ว การใช้ LLM ยังเชื่อมโยงกับระบบการทำงานวิจัยในประเทศไทยที่มักเน้นการตีพิมพ์ผลงานในวารสารนานาชาติ เพื่อตอบโจทย์การเลื่อนตำแหน่ง การขอทุน หรือการจัดอันดับสถาบัน ปัญญาประดิษฐ์ด้านภาษาอาจเข้ามาเติมเต็มช่องว่างด้านทักษะภาษา แต่ก็อาจมีความเสี่ยงที่จะเร่งให้เกิดการผลิตผลงานโดยเน้นปริมาณมากกว่าคุณภาพหรือนวัตกรรม ซึ่งหลายคนในวงการวิชาการขนานนามว่า “ตีพิมพ์หรือสูญพันธุ์”

ผู้เชี่ยวชาญระดับโลกได้ย้ำเตือนว่า หากไม่มีมาตรการตรวจสอบ LLM ที่ดีพอ อาจส่งเสริมให้เกิดงานเขียนในลักษณะสำเร็จรูป จนจำกัดความหลากหลายทางภาษาและแนวคิดทางวิทยาศาสตร์ เสมือนเป็นการเปิดทางให้บริษัท AI เพียงไม่กี่รายกลายเป็นผู้กำหนดกรอบและทิศทางของภาษาในวงวิชาการไปโดยปริยาย

อนาคตของงานวิจัยไทย กับจุดสมดุลใหม่ระหว่าง “นวัตกรรม” กับ “คุณค่า”

ปัญหาที่เกี่ยวข้องกับการใช้ LLM ในการตีพิมพ์ผลงานวิจัยไม่ได้หยุดอยู่แค่คำถามเกี่ยวกับผู้เขียนหรือสำนวนภาษา แต่ขยายวงกว้างไปถึงความน่าเชื่อถือของระบบวิจัยโดยรวม หากผู้ประเมินหรือผู้อ่านไม่สามารถแยกแยะได้ว่าส่วนใดของงานเขียนถูกสร้างโดย AI ความไว้วางใจในข้อมูลและความโปร่งใสของระบบวิชาการอาจสั่นคลอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในประเทศกำลังพัฒนาอย่างประเทศไทย ที่การสร้างความเชื่อมั่นด้านวิทยาศาสตร์ในระดับโลกยังคงเป็นยุทธศาสตร์สำคัญในการยกระดับการศึกษาในระยะยาว

ในอีกมุมหนึ่ง สังคมไทยยังคงให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี ควบคู่ไปกับแนวคิดการศึกษาตลอดชีวิต หรือ “เอดูเคชั่น” ที่เน้นการเรียนรู้และพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง ดังนั้น เมื่อ AI กลายเป็นสิ่งที่เราหลีกเลี่ยงไม่ได้ สังคมไทยจึงต้องเร่งสร้างจุดสมดุลใหม่ระหว่างการเปิดรับเทคโนโลยี กับการธำรงไว้ซึ่งสาระสำคัญของการเรียนรู้ ไม่ให้ “ทางลัด” กลายเป็นปัจจัยที่บ่อนทำลายคุณค่าทางวิชาการ

ทางออก-ข้อเสนอแนะสำหรับนักวิจัยและสถาบันไทย

ในอนาคตอันใกล้ เทคโนโลยีสำหรับตรวจจับ LLM จะมีความแม่นยำมากยิ่งขึ้น นโยบายและหลักจริยธรรมด้านการวิจัยก็จะกลายเป็นมาตรฐานเดียวกันมากขึ้น และจะมีการพัฒนาหลักสูตรหรือเวิร์กช็อปเพื่อส่งเสริมให้นักศึกษาและนักวิจัยรุ่นใหม่สามารถใช้ AI ได้อย่างเหมาะสม

สำหรับบุคลากรในแวดวงวิชาการไทย ข้อเสนอแนะที่ได้จากการสัมภาษณ์ผู้เชี่ยวชาญระดับสากล มีดังนี้

  • เร่งศึกษาและทำความเข้าใจเครื่องมือ AI รวมถึงฝึกฝนการใช้ ChatGPT และ LLM อื่นๆ อย่างเปิดเผยและมีความรับผิดชอบ
  • สร้างพื้นที่สำหรับการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในแวดวงวิจัย เพื่อหารือถึงขอบเขตจริยธรรมของ AI และกำหนดหลักเกณฑ์การเปิดเผยที่เหมาะสม
  • สถาบันการศึกษาควรวางนโยบายที่ชัดเจนแต่ยังคงมีความยืดหยุ่น เพื่อเปิดโอกาสให้เข้าถึงเครื่องมือคุณภาพ และให้ความช่วยเหลือนักวิจัยที่ไม่ได้ใช้ภาษาอังกฤษเป็นหลัก

ท้ายที่สุด แม้ว่า ChatGPT และ LLM อื่นๆ จะเข้ามาพลิกโฉมการสื่อสารทางวิทยาศาสตร์ในอนาคต แต่เป้าหมายสำคัญยังคงเป็นการสร้างสมดุลระหว่างประโยชน์ที่ได้รับกับหลักการทางวิชาการ เพื่อไม่ให้ความหลากหลายและความคิดสร้างสรรค์ในงานวิจัยต้องสูญหายไป สถาบันการศึกษาไทยจึงจำเป็นต้องจับตากระแสโลกอย่างใกล้ชิด และปรับแนวนโยบายการเรียนการสอนให้สอดรับกับบริบทที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลา

ผู้อ่านที่สนใจสามารถอ่านบทสรุปงานวิจัยฉบับเต็มได้ที่ Phys.org และดูแนวปฏิบัติเพิ่มเติมเกี่ยวกับ AI กับจริยธรรมงานวิจัยได้ที่หน้าหลัก นโยบายวารสาร Nature Human Behaviour