ความเชื่อที่ว่ากลูเตนคือตัวการทำร้ายระบบย่อยอาหารอาจถึงเวลาต้องทบทวนใหม่ เมื่องานวิจัยล่าสุดจากแคนาดาชี้ว่า คนจำนวนมากรวมถึงในไทย อาจกำลังโทษโปรตีนชนิดนี้ผิดตัวสำหรับอาการท้องไส้ปั่นป่วน ทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยแมคมาสเตอร์เพิ่งตีพิมพ์ผลการศึกษาในวารสาร The Lancet Gastroenterology and Hepatology ซึ่งพบว่ากลูเตนอาจไม่ได้ส่งผลกระทบต่อผู้ที่มีอาการลำไส้แปรปรวน (IBS) รุนแรงอย่างที่เข้าใจกัน และที่น่าสนใจคือ “ความคาดหวังทางใจ” อาจเป็นปัจจัยสำคัญที่กระตุ้นให้เกิดอาการ (Gizmodo)

ประเด็นนี้ทวีความน่าสนใจยิ่งขึ้นในสังคมไทย ที่วิถีชีวิตสมัยใหม่และการบริโภคอาหารตะวันตกที่เพิ่มขึ้น ทำให้ปัญหาท้องไส้แปรปรวนและเทรนด์สินค้าไร้กลูเตนได้รับความนิยมตามไปด้วย กลูเตน ซึ่งเป็นโปรตีนในข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และข้าวไรย์ มักถูกมองว่าเป็นตัวร้ายสำหรับผู้ป่วย IBS แต่งานวิจัยชิ้นนี้กลับชี้ให้เห็นว่าต้นตอของปัญหาอาจซับซ้อนกว่านั้น และอาจเริ่มต้นจาก “ความคิด” ของเราเอง

เพื่อไขข้อข้องใจว่ากลูเตนคือผู้ร้ายตัวจริงหรือไม่ ทีมวิจัยได้ศึกษาผู้ป่วย IBS จำนวน ๒๘ คน ที่เชื่อว่าอาการของตนดีขึ้นเมื่อเลี่ยงกลูเตน โดยให้ผู้เข้าร่วมลองกินซีเรียลบาร์ 3 ชนิดสลับกันไป ได้แก่ แบบที่มีกลูเตน, แบบที่มีเฉพาะแป้งสาลี และแบบที่ปราศจากทั้งสองอย่างโดยสิ้นเชิง ซึ่งทั้งผู้ป่วยและนักวิจัยต่างไม่ทราบว่าใครได้รับบาร์ชนิดใดในแต่ละรอบ เพื่อแยกผลกระทบจากกลูเตนออกจากอิทธิพลของความคาดหวัง

ผลลัพธ์ที่ได้กลับน่าประหลาดใจ เพราะไม่ว่าผู้ป่วยจะได้รับซีเรียลบาร์ล็อตที่มีกลูเตนหรือไม่มีก็ตาม กลับพบว่าผู้ป่วยประมาณ 1 ใน 3 มีอาการกำเริบในอัตราที่ใกล้เคียงกัน นอกจากนี้ ผลตรวจอุจจาระยังเผยว่ามีผู้เข้าร่วมเพียงหนึ่งในสามเท่านั้นที่ปฏิบัติตามแผนอาหารอย่างเคร่งครัด สะท้อนว่าหลายคนยังคงมีความกลัวว่าจะป่วยแม้ไม่ได้สัมผัสกับกลูเตนเลยก็ตาม

“ข้อมูลของเราชี้ให้เห็นชัดว่าความคาดหวังของผู้ป่วยส่งผลต่ออาการอย่างมีนัยสำคัญ และมีเพียงผู้ป่วยบางกลุ่มเท่านั้นที่จะได้รับประโยชน์จากการจำกัดกลูเตนหรือข้าวสาลี” ศาสตราจารย์อาวุโสผู้ร่วมวิจัยจากมหาวิทยาลัยแมคมาสเตอร์กล่าวในแถลงการณ์ นั่นหมายความว่าปรากฏการณ์ “โนซีโบ” (Nocebo Effect) หรือความเชื่อว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งจะก่อให้เกิดผลเสียจนร่างกายแสดงอาการออกมาจริง ๆ อาจเป็นตัวการสำคัญยิ่งกว่ากลูเตนในผู้ป่วย IBS ส่วนใหญ่ (The Lancet Gastroenterology & Hepatology)

กลุ่มอาการลำไส้แปรปรวน หรือ IBS เป็นภาวะเรื้อรังที่พบได้บ่อยทั่วโลก รวมถึงในไทย โดยพบได้ราว 5-10% ของประชากร อาการหลัก ๆ คือปวดท้อง ท้องอืด และการขับถ่ายผิดปกติ โดยที่ตรวจไม่พบพยาธิสภาพในลำไส้เหมือนโรคลำไส้อักเสบชนิดอื่น ๆ ปัจจุบันเชื่อว่าเกิดจากความผิดปกติในการสื่อสารระหว่างสมองและลำไส้ ซึ่งทำให้การรักษามีความท้าทาย (World Gastroenterology Organisation)

ความเชื่อมโยงระหว่างกายกับใจนี้เป็นประเด็นที่น่าสนใจในบริบทของสังคมไทย เพราะในขณะที่ขนมปังและอาหารจากข้าวสาลีเป็นที่นิยมมากขึ้นในเขตเมืองและร้านค้าสมัยใหม่ กระแสการเลี่ยงกลูเตนในหมู่คนรักสุขภาพก็เติบโตขึ้นเช่นกัน ทั้งที่หลายคนไม่ได้เป็นโรคเซลิแอค (โรคแพ้กลูเตนจากภูมิคุ้มกัน ซึ่งพบได้น้อยมาก) หรือแพ้อาหารจริง ๆ งานวิจัยนี้จึงเป็นเหมือนเครื่องเตือนใจว่า การงดกลูเตนอย่างไม่มีเหตุผลอาจไม่เกิดประโยชน์ แถมยังอาจส่งผลเสีย เพราะแค่ความกลัวก็สามารถกระตุ้นอาการได้เช่นกัน

สำหรับแนวทางการดูแลผู้ป่วย IBS ศาสตราจารย์ผู้วิจัยเน้นย้ำถึงความสำคัญของการดูแลแบบองค์รวม “สิ่งที่สำคัญคือการทำงานร่วมกับผู้ป่วย ไม่ใช่แค่บอกพวกเขาว่ากลูเตนไม่ใช่ปัญหาแล้วก็จบไป แต่ควรให้การสนับสนุนทางใจและช่วยให้พวกเขาสามารถกลับมากินกลูเตนและข้าวสาลีได้อย่างปลอดภัย” อย่างไรก็ตาม ทีมวิจัยยอมรับว่าเป็นเรื่องท้าทายอย่างยิ่งที่จะเปลี่ยนทัศนคติของผู้ป่วย เนื่องจากหลายคนมีอคติและความเชื่อที่ฝังใจเกี่ยวกับกลูเตนไปแล้ว

สำหรับบุคลากรทางการแพทย์ในไทย ทั้งแพทย์ เภสัชกร และนักกำหนดอาหาร งานวิจัยนี้เป็นเครื่องเตือนใจให้ใช้ความระมัดระวังมากขึ้นก่อนจะแนะนำให้ผู้ป่วยที่มีอาการคล้าย IBS งดกลูเตนทันที โดยควรพิจารณาปัจจัยทางจิตใจควบคู่ไปกับการปรับอาหาร การค้นพบนี้ยังสอดคล้องกับงานวิจัยก่อนหน้าที่แสดงให้เห็นถึงพลังของความเชื่อ เช่น ผลของยาหลอก (Placebo) และโนซีโบ (Nocebo) ซึ่งตอกย้ำแนวคิดดั้งเดิมของไทยที่ให้ความสำคัญกับความสมดุลของกายและใจ (NCBI)

โดยพื้นฐานแล้ว สังคมไทยไม่ได้มีวัฒนธรรมการบริโภคอาหารไร้กลูเตนเป็นหลัก ข้าวยังคงเป็นอาหารจานสำคัญในทุกภูมิภาค อาหารจากข้าวสาลีมักจำกัดอยู่ในร้านเบเกอรี่หรือร้านอาหารนานาชาติในเมืองใหญ่ แต่ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ กระแสสุขภาพจากต่างประเทศได้ทำให้คนไทยกลุ่มหนึ่งหันมางดกลูเตนตามเทรนด์ งานวิจัยนี้จึงเสนอแนะว่า การเชื่อมโยงกลูเตนเข้ากับปัญหาระบบย่อยอาหารควรทำอย่างรอบคอบ และต้องแยกให้ออกระหว่างโรคเซลิแอค ซึ่งจำเป็นต้องงดกลูเตนตลอดชีวิต กับ IBS ที่มีปัจจัยกระตุ้นหลากหลายและซับซ้อนกว่า

ในอนาคต ยังจำเป็นต้องมีการศึกษาในกลุ่มตัวอย่างที่ใหญ่ขึ้นเพื่อยืนยันบทบาทของกลูเตนต่ออาการ IBS โดยเฉพาะในประชากรแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งมีระบบการย่อยอาหารและโภชนาการที่ต่างจากชาติตะวันตก แต่ในเบื้องต้น ข้อสรุปจากทีมวิจัยคือผู้ป่วย IBS ส่วนใหญ่ยังสามารถบริโภคอาหารที่มีกลูเตนได้อย่างปลอดภัย และควรได้รับการบำบัดเพื่อลดความกลัวต่ออาหารควบคู่ไปกับการดูแลโภชนาการ

สำหรับคนไทยที่กังวลเรื่องสุขภาพทางเดินอาหาร สิ่งสำคัญคืออย่าเพิ่งปักใจเชื่อคำแนะนำด้านอาหารที่เหมารวมจากสื่อที่ไม่ใช่ผู้เชี่ยวชาญหรือการตลาด ควรปรึกษาแพทย์หรือนักกำหนดอาหารที่มีใบอนุญาตเสมอ และหากมีอาการต่อเนื่อง การปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพจิตอาจเป็นอีกทางเลือกหนึ่ง เพราะความเครียด ความวิตกกังวล และความคาดหวัง ล้วนส่งผลโดยตรงต่อลำไส้ได้

ด้วยจุดเด่นของสังคมไทยที่เปิดรับการดูแลสุขภาพแบบองค์รวม การนำข้อค้นพบนี้มาปรับใช้อาจเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง การสร้างสมดุลระหว่างการแพทย์ที่อิงหลักฐานกับภูมิปัญญาดั้งเดิม จะช่วยให้ผู้ป่วยชาวไทยมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้โดยไม่ต้องจำกัดอาหารเกินความจำเป็น

หากคุณมีอาการท้องอืด ปวดเกร็งท้อง หรือระบบย่อยอาหารแปรปรวน ลองเริ่มต้นจากการจดบันทึกอาการและปัจจัยกระตุ้นภายใต้คำแนะนำของผู้เชี่ยวชาญ แทนที่จะด่วนสรุปว่ากลูเตนคือผู้ร้าย ลองหาวิธีผ่อนคลายความเครียด รับประทานอาหารไทยที่มีประโยชน์ต่อลำไส้ และเลือกแนวทางการดูแลที่ผสมผสานความเข้าใจเรื่องกายและใจอย่างมีหลักการ เมื่อมีอาการครั้งต่อไป ลองอย่าเพิ่งตัดโรตีหรือขนมปังออกจากชีวิต แต่หันมาทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างลำไส้และจิตใจของตัวเองให้ดีขึ้น

สำหรับข้อมูลเพิ่มเติมหรือต้องการปรึกษาอาการ สามารถพบแพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านทางเดินอาหารหรือนักโภชนาการได้ตามโรงพยาบาลชั้นนำ รวมถึงศึกษาข้อมูลจากสมาคมประสาททางเดินอาหารและการเคลื่อนไหว (ไทย) หรือองค์กรระดับนานาชาติอย่าง World Gastroenterology Organisation ที่มีคำแนะนำใหม่ ๆ อยู่เสมอ

แหล่งข้อมูล: Gizmodo, The Lancet Gastroenterology & Hepatology, World Gastroenterology Organisation, NCBI