ปราสาทเมืองต่ำ
ปราสาทกลุ่มราชมรรคา เป็นกลุ่มปราสาทหินที่ตั้งอยู่บนเส้นทางโบราณที่เชื่อมโยงเมืองสำคัญในอดีตของอาณาจักรขอม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ปราสาทเหล่านี้สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 เพื่อใช้เป็นศาสนสถานและสถานที่พักสำหรับผู้เดินทาง ปราสาทกลุ่มราชมรรคาประกอบด้วย ปราสาทตาเมือนธม ปราสาทตาเมือนโต๊ด ปราสาทตาควาย ปราสาทพิมาย ปราสาทพนมรุ้ง ปราสาทเมืองต่ำ
ปราสาทเมืองต่ำ เป็นหนึ่งในกลุ่มปราสาทมรรคโค (กลุ่มเทวสถานปราสาทพนมรุ้ง) เป็นศาสนสถานที่สร้างตามคติความเชื่อทางศาสนาฮินดู สันนิษฐานว่าสร้างขี้นเพื่อถวายพระศิวะ ตั้งอยู่บริเวณตำบลจระเข้มาก อำเภอประโคนชัย จังหวัดบุรีรัมย์ อยู่ห่างจากปราสาทพนมรุ้งไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ประมาณ 8 กิโลเมตร
ปราสาทเมืองต่ำเป็นศาสนสถานศิลปะขอมแบบบาปวนปะปนศิลปะแบบคลัง อายุประมาณ พ.ศ. 1551 - 1630 หรือราวพุทธศตวรรษที่ 16 -17
ณ ปัจจุบันยังไม่สามารถระบุได้ว่าใครเป็นผู้สร้างเทวสถานแห่งนี้ แต่จากการสันนิษฐานว่า ปราสาทหลังนี้น่าจะสร้างโดยพราหมณ์ยัชญวราหะ ผู้ที่สร้างปราสาทบันทายศรี เนื่องจากปราสาทเมืองต่ำถูกสร้างในเวลาใกล้เคียงกับปราสาทบันทายศรี และมีการวางผังปราสาทและการวางกลุ่มอาคารที่คล้ายคลึงกัน จึงอาจเป็นไปได้ว่าปราสาทเมืองต่ำอาจสร้างโดยพราหมณ์ยัชญวราหะ ในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 5 มีลักษณะเป็นศาสนสถานประจำเมืองหรือชุมชน จากการศึกษาทางโบราณคดีพบว่ามีการตั้งถิ่นฐานชุมชนโบราณในละแวกนั้นเป็นชุมชนขนาดใหญ่ เช่น ชุมชนบ้านโคกเมือง โคกยายคาน โคกสลองตอง เป็นต้น โบราณวัตถุที่ขุดพบได้แก่ เครื่องมือเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน เช่น ภาชนะดินเผา เครื่องถ้วยชามเคลือบสีน้ำตาลและสีเขียวเป็นจำนวนมาก
ปราสาทเมืองต่ำสร้างขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 16 และลดความสำคัญลงในราวพุทธศตวรรษที่ 18 และถูกทิ้งร้างในที่สุด จนเมื่อราวปี พ.ศ. 2490 จึงเริ่มมีการอพยพเข้ามาของชาวบ้าน มาตั้งถิ่นฐานในบริเวณนี้อีกครั้งหนึ่ง
ลักษณะทางสถาปัตยกรรม
ปราสาทเมืองต่ำน่าจะเป็นเทวสถานในศาสนาฮินดูลัทธิไศวนิกาย แม้จะพบภาพสลักส่วนมากที่ล้วนเป็นภาพเกี่ยวกับการอวตารของพระนารายณ์ อีกทั้งเป็นปราสาทน้ำล้อม ซึ่งเป็นลักษณะของไวษณพนิกาย แต่มีการค้นพบศิวลึงค์และฐานโยนิในปราสาทประธานและภาพสลักขององค์พระศิวะและพระอุมา สามารถสรุปได้ว่าสถานที่แห่งนี้สร้างขึ้นเพื่อถวายแด่องค์พระศิวะ ปราสาทเมืองต่ำมีปรางค์ประธานห้าองค์บนฐานเดียวกัน เช่นเดียวกับปราสาทศีขรภูมิ
จุดที่น่าสนใจของปราสาทเมืองต่ำซึ่งสวยงามแตกต่างจากปราสาทหินอื่นๆ ได้แก่ สระน้ำระเบียงคด ระหว่างกำแพงชั้นในและกำแพงชั้นนอก เป็นลานกว้างปูด้วยศิลาแลง มีสระน้ำขุดเป็นรูปหักมุมตามแนวกำแพงอยู่ทั้ง 4 มุม กรุขอบสระด้วยศิลาแลงก่อเรียงเป็นขั้นบันไดลงไปยังก้นสระ ขอบบนสุดทำด้วยหินทรายเป็นลำตัวนาค ซึ่งชูคอแผ่พังพานอยู่ที่มุมสระ เป็นนาค 5 เศียร ไม่มีเครื่องประดับศีรษะ สระน้ำทั้ง 4 สระนี้สันนิษฐานว่าใช้เพื่อประกอบพิธีกรรมทางศาสนา
ศาสนสถานแห่งนี้มีอายุการก่อสร้างมาแล้วไม่น้อยกว่า 1,000 ปี และถูกทิ้งร้างไปในช่วงหนึ่งเป็นระยะเวลายาวนาน โดยเฉพาะหลังจากที่อาณาจักรขอมเสื่อมถอยลงในปลายพุทธศตวรรษที่ 18
กรมศิลปากรได้ประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานปราสาทเมืองตั้งแต่ พุทธศักราช 2487 โดยประกาศในราชกิจจานุเบกษาเล่มที่ 23 ตอนที่ 75 ลงวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ.2478 และได้จัดทำโครงการบูรณะและปรับปรุงภูมิทัศน์เพื่อให้โบราณสถานกลับคืนสู่สภาพเดิมให้มากที่สุดเท่าที่จะทำได้ เพื่อประโยชน์ในการอนุรักษ์ให้คงอยู่เป็นมรดกตกทอดสู่คนรุ่นหลังต่อไป
