สี่สหายพบกันครั้งหลังสุดวันที่ ๑๕ กันยายน ๒๕๖๗ แต่ผมไม่ได้เขียนบันทึกไว้ คราวนี้เลื่อนนัดมาเป็นวันอาทิตย์ที่ ๑๒ มกราคม ๒๕๖๘ ที่บ้าน ศ. ดร. ฉัตรทิพย์เช่นเคย โดยนัดกันเวลาเที่ยงตรง เพราะ ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ ตื่นสาย
เพราะรถไม่ติดเลย ผมใช้เลาเดินทางเพียง ๓๐ นาทีก็ถึงบ้าน ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ เวลา ๑๑.๔๐ น. จึงได้คุยกับท่านก่อนสองคน ผมถามเรื่องสุขภาพ ท่านบอกว่าถอยลงมาก โดยมีอาการ ๓ ด้าน (๑) พูดแล้วเหนื่อย (๒) ปัญหาการนอน ที่ต้องใช้เครื่อง C-PAP ช่วย และ (๓) ขาไม่ค่อยมีแรง ที่จริงเรื่องเดินออกกำลัง ผมเชียร์ท่านมาตลอด รวมทั้งว่ายน้ำ เพราะท่านว่ายน้ำเก่ง
ผมถามเรื่องสอนนักศึกษา ท่านบอกว่าลดจาก ๒ รายวิชา มาเป็นครึ่งรายวิชา คือ ๘ ชั่วโมง และกำลังจะเลิกสอน ผมยุว่าอย่าเลิก แต่ให้ “สอนแบบไม่สอน” อาจารย์ทำหน้าที่ตั้งคำถาม ให้นักศึกษาไปค้นหาคำตอบ เอามาอภิปรายแลกเปลี่ยนกัน และอาจารย์คอยตั้งคำถามต่อเนื่อง จะสนุกมาก นักศึกษาได้เรียนรู้อย่างลึกและเชื่อมโยง และอาจารย์ก็จะได้เรียนรู้ด้วย
ผมถามว่าหนังสือของท่านเล่มใดที่พิมพ์ซ้ำมากครั้งที่สุด ท่านตอบว่าเล่มที่ภูมิใจที่สุดคือ เศรษฐกิจหมู่บ้านไทยในอดีต ที่มีฉบับแปลเป็นภาษาอังกฤษ และญี่ปุ่น และฉบับแปลเป็นภาษาจีนอยู่ระหว่างดำเนินการ ภาคภาษาไทยพิมพ์ ๘ ครั้ง
เล่มที่พิมพ์มากครั้งที่สุดในประเทศไทยคือ ลัทธิเศรษฐกิจการเมือง พิมพ์ ๑๑ ครั้งใน ๕๐ ปี (พิมพ์ครั้งแรก ปี ๒๕๑๘) ท่านมอบฉบับพิมพ์ครั้งที่ ๑๑ แก่สามสหายด้วย เพราะฉบับนี้มีคำนำที่เขียนใหม่ในปี ๒๕๖๖
ผมยุให้ท่านตั้งคำถาม จากหนังสือเล่มหลักๆ ของท่าน ว่าในช่วงเวลา ... ปีหลังการตีพิมพ์หนังสือเล่มนั้น สังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปอย่างไรในประเด็นนั้นๆ แล้วยุให้นักศึกษาปริญญาเอกหรือโท ทำวิจัย นำสู่การแนะนำหนังสือ วัฒนธรรมไทยกับขบวนการเปลี่ยนแปลงสังคม ของท่าน ที่ตีพิมพ์ครั้งแรกปี ๒๕๓๔ ครั้งที่ ๕ ปี ๒๕๔๗ ผมจึงได้รับแจกหนังสือเล่มนี้มาด้วย แถมหนังสือ บ้านกับเมือง อีกเล่มหนึ่ง
สรุปเศรษฐกิจได้ว่า ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ เชื่อว่าเศรษฐกิจที่แท้จริงของสังคมไทย มีฐานที่ “บ้าน” (หมู่บ้าน) ที่แม้ในยุคปัจจุบัน ผมก็ยังคล้อยตามท่าน ว่าเราต้องพัฒนาประเทศโดยให้ความสำคัญแก่ชุมชน ยิ่งในยุคสังคมสูงอายุ ยิ่งต้องหาทางส่งเสริมให้ชุมชนมีการจัดระบบช่วยเหลือกันเอง
ผมกลับมาค้นที่บ้าน พบว่าเว็บไซต์ the 101 ได้ลงเรื่องชีวิตและผลงานของ ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ นาถสุภา ไว้ที่ (๑) (๒) (๓) อ่านแล้วจะเห็นชัดในความเป็นปราชญ์ของท่าน
ศ. ดร. วิสุทธิ์ ใบไม้ เอาหนังสือ ใกล้เกลือ(อย่า)กินด่าง ถอดมุมมองจาก ศ. ดร. วิสุทธิ์ ใบไม้ ผู้บุกเบิกงานวิจัยด้านความหลากหลายทางชีวภาพต่อการเปลี่ยนผ่านสู่เศรษฐกิจชีวภาพ มาแจก ชวนให้ย้อนระลึกถึงโครงการ BRT (Biodiversity Research and Training) ที่มีอายุ ๑๕ ปี (๒๕๓๙ - ๒๕๕๔) เป็นโครงการใหญ่ที่ สกว. สมัยผมทำหน้าที่ผู้อำนวยการริเริ่มขึ้น และชวน BITEC ร่วมสนับสนุนทุน สร้างคุณูปการแก่วงการวิจัยและวงการศึกษาเป็นอย่างยิ่ง และเชื่อมโยงมาถึงเศรษฐกิจฐานชีวภาพ และ SDG ในปัจจุบัน
ศ. ดร. วิชัย บุญแสง ถูกโรคสมองเสื่อมรุมเร้า ภรรยาและลูกสาวคนเล็กต้องมาส่ง และลูกสาวคนเล็กมารับ แต่ก็ยังคุยกันสนุก และจำเรื่องต่างๆ ได้ดี
รวมแล้วในสี่สหายผมยังมีงานมากที่สุด และร่างกายแข็งแรงที่สุด แม้จะมีสารพัดโรคอยู่ในสังขาร การพูดคุยในกลุ่มสี่สหายครั้งนี้ ผมได้ใช้วิทยายุทธด้านการตั้งคำถาม ที่หมั่นฝึกฝนมาเรื่อยๆ ช่วยให้การคุยออกรสชาติดีมาก
วิจารณ์ พานิช
๑๒ ม.ค. ๖๘
