หน่วยการวิเคราะห์ในการวิจัยอีกหน

สองปีก่อนผมเขียนเกี่ยวก้บหน่วยการวิเคราะห์​ในการวิจัย แต่ยังมีข้อมูลบางประการที่ทำให้อยากเขียนอีกรอบ ดังแนบ 

หน่วยการวิเคราะห์ในการวิจัย

ศ. ดร. สมาน อัศวภูมิ (8 ตุลาคม 2567)

 

เชื่อว่าทุกคนที่เรียนวิจัยต้องเคยได้ยินคำว่า ‘หน่วยการวิเคราะห์ (Unit of Analysis)’ ผมเองก็เคยเขียนใน GotoKnow (5 กันยายน 2565) เกี่ยวกับเรื่องนี้ด้วยวังว่าจะช่วยให้นักศึกษา หรือผู้สนใจเข้าใจและนำใช้มโนทัศน์ดังกล่าวให้ถูกต้องในการทำวิจัย แต่ก็ยังพบอยู่บ่อยว่า ‘ไม่เข้าใจ และยังทำไม่ถูก’

 

ผลของการไม่เข้าใจและนำใช้หน่วยการวิเคราะห์ที่ไม่ถูกในการวิจัยที่สำคัญก็คือ ‘ผลที่ได้จากการทำวิจัยจะไม่ตอบโจทย์วิจัย ไม่ตรงกับความเป็นจริง และอาจจะทำให้เกิดความเข้าใจในผลการวิจัยที่ไม่ถูกต้องได้  และถ้านำใช้ผลการวิจัยดังกล่าวในการประเมินผลงานเพื่อการเลื่อนวิทยฐานะ หรือเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาอาจจะทำให้ไม่ผ่านการประเมิน หรือไม่ได้รับอนุมัติให้สำเร็จการศึกษาได้

 

ส่วนสาเหตุที่ยังไม่เข้าใจและนำใช้ไม่ถูกต้องนั้นเกิดขึ้นจากสาเหตุใดไม่มีใครบอกได้ แต่อาจจะเกิดจากผู้สอนวิจัยสอนไม่ได้สอน หรือสอนไม่เข้าใจ หรือผู้เรียนเองเรียนไม่รู้เรื่องก็เป็นได้  หรือไม่ก็อาจจะไม่เคยเรียนเกี่ยวกับเรื่องนี้ และไม่เคยได้อ่านบทเขียนของผมใน GotoKnow หรืออ่านแล้วแต่ก็ไม่เข้าใจ ผมจึงกลับไปอ่านบทเขียนที่เขียนไว้อีกครั้ง ก็ดูเหมือนว่าผมได้อธิบายได้ชัดพอสมควร แต่บังเอิญในบทเขียนนั้นผมได้เขียนถึงเรื่องนี้และแนวคิดอื่นๆ ไว้ในบทเขียนเดียวกัน ซึ่งอาจจะทำให้เห็นภาพและความสำคัญของคำว่า ‘หน่วยการวิเคราะห์ในการวิจัย หรือ Unit of Analysis’ เด่นชัดเพราะปนๆ กันอยู่กับเรื่องอื่น ดังนั้นวันนี้ขอพูดถึงเรื่องนี้ไว้โดยเฉพาะดังนี้ 

 

1. หน่วยการวิเคราะห์ในการวิจัยคือ ‘สิ่งที่เป็นเป้าหมายในการศึกษาในการวิจัยครั้งนั้นๆ’ ซึ่งสิ่งนั้นอาจจะเป็นคน หรือสิ่งของ หรือเหตุการณ์ต่างๆ ที่ผู้วิจัยสนใจศึกษา เพื่อจะนำข้อมูลที่ได้จากการศึกษามาบรรยาย หรืออธิบาย หรือพรยากรณ์ (ทำนาย) เกี่ยวสิ่งที่เป็นเป้าหมายในการศึกษา
2. นักวิชาการแบ่งประเภทของหน่วยการวิเคราะห์ในการวิจัยไว้แตกต่างกันไป เช่น แบ่งเป็น 5 ประเภทบ้าง หรือไม่ก็มีมาก หรือน้อยกว่า 5 ประเภทบ้าง สำหรับผมเองได้แบ่งประเภทของหน่วยการวิเคราะห์ในการวิจัยไว้ 3 ประเภท คือ (1) หน่วยการวิเคราะห์รายหน่วย (Individual unit) (2) หน่วยการวิเคราะห์มวลรวม (Collective unit) และหน่วยวิเคราะห์สิ่งประดิษฐ์ (Invented unit)
3. หน่วยการวิเคราะห์รายหน่วย หรือ Individual unit เป็นหน่วยการวิเคราะห์ที่ผู้วิจัยกำหนดให้คน หรือสิ่งของ หรือเหตุการณ์ที่จะศึกษาเป็นรายหน่วย มีการวัดตัวแปรที่เกี่ยวข้องในการศึกษารายหน่วย และนำข้อมูลที่วัดได้เป็นรายหน่วยเป็นข้อมูลในการวิเคราะห์ และใช้ข้อมูลรายหน่วยเป็นฐานในการนำเสนอผลการวิจัย เช่น ‘การศึกษาระดับความคิดสร้างสรรค์ของเยาวชนไทยหลังจากการประกาศใช้พระราชบัญญัติความผิดทางคอมพิวเตอร์ พ.ศ. ....’ หน่วยการวิเคราะห์คือ ‘ข้อมูลรายบุคคลของกลุ่มตัวอย่างที่ใช้ในการวิจัย’ เช่น ความคิดสร้างสรรคของเยาวชนไทย เพศ อายุ ระดับการศึกษาของผู้ปกครอง และ/หรือรายได้ของผู้ปกครอง’ ของเยาวชนไทยแต่ละคน เป็นต้น ซึ่งทั้งหมดที่กล่าวมาข้างต้นนี้ต้องเป็นข้อมูลที่เก็บเป็นรายบุคคลของนักเรียนแต่ละคน และผลการวิจัยก็จะเป็นค่าสถิต ทั้งสถิติเชิงพรรณนา และสถิติอ้างอิงที่เกี่ยวข้องกับ ‘เยาวชน’ ที่เป็นเป้าหมายในการวิจัย ไม่ใช่กลุ่ม หรือแก้งเยาวชน ดังจะได้กล่าวถึงในหน่วยการวิเคราะห์มวลรวมต่อไป
4. หน่วยการวิเคราะห์มวลรวม หรือ Collective unit เป็นหน่วยรวมแบบใดแบบหนึ่งของแต่ละคน หรือแต่ละสิ่ง หรือแต่ละเหตุการณ์ เช่น แก้ง (gang) องค์การ (organization) ชุมชน (community) หรือ ประเทศ (Nation state) เป็นต้น อย่างในกรณีการศึกษาพฤติกรรมของเยาวชน ซึ่งแทนที่จะศึกษาพฤติกรรมของเยาวชนเป็นรายคน (ซึ่งจะหน่วยวิเคราะห์รายหน่วย) แต่เป็นการศึกษาพฤติกรรมแก้งเยาวชน หรือกรณีการศึกษาการจัดการความขัดแย้งในสถานศึกษา ผู้วิจัยอาจจะศึกษา ‘ความสามารถในการจัดการความขัดแย้งของผู้บริหารสถานศึกษา’ เป็นหน่วยการวิเคราะห์จะเป็นหน่วยวิเคราะห์รายหน่วย แต่ถ้าเป็น ‘การศึกษาการจัดการความขัดแย้งในสถานศึกษา’ หน่วยการวิเคราะห์เปลี่ยนเป็นหน่วยการวิเคราะห์มวลรวม คือ ‘การจัดการความขัดแย้งของแต่ละสถานศึกษา’ 

ปัญหาที่มักพบในการวิจัยที่หน่วยการวิเคราะห์ที่เป็นหน่วยการวิเคราะห์มวลรวมคือ ผู้วิจัยไม่เข้าใจและไม่มีความชัดเจนตั้งแต่ต้นว่าหน่วยการวิเคราะห์ที่ต้องการศึกษาเป็นหน่วยวิเคราะห์รายหน่วย หรือหน่วยวิเคราะห์มวลรวม ซึ่งจะเริ่มสับสนตั้งแต่การตั้งชื่อเรื่องการวิจัย และปัญหาประการต่อมาคือการเก็บข้อมูลว่าเป็นข้อมูลมวลรวมของหน่วยที่ศึกษา หรือข้อมูลรายหน่วยของหน่วยที่ศึกษา โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการเก็บข้อมูลโดยวิธีการสอบถาม เช่น ในกรณีการศึกษาพฤติกรรมแก้งเยาชน หรือการจัดการความขัดแย้งในสถานศึกษา ที่ใช้วิธีการสอบถาม หรือการสัมภาษณ์สมาชิกในแก้งเยาวชนหลายคนในแต่ละกลุ่ม หรือครูหลายคนและผู้บริหารที่อยู่ในกลุ่มตัวอย่าง ซึ่งถ้าผู้วิจัยเก็บข้อมูลในลักษณะดังกล่าวนี้ ผู้วิจัยต้องจัดกระทำข้อมูลที่ได้จากสมาชิกแก้งเยาวชนแต่และแก้งให้เป็น ‘ข้อมูลเดียว คือ พฤติกรรมของแก้งแต่ละแก้ง’ หรือครูกับผู้บริหารแต่ละสถานศึกษาให้เป็น ‘ข้อมูลเดียว คือ การจัดการความขัดแย้งของแต่ละสถานศึกษา’ ก่อน แล้วค่อยนำไปวิเคราะห์ต่อ ทำให้ข้อมูลแก้ง หรือสถานศึกษามีลักษณะเสมือน ‘ข้อมูลรายหน่วย เพียงแต่หน่วยในการวิเคราะห์เป็นมวลรวม คือ แก้ง หรือสถานศึกษา แทนที่จะเป็นคนแต่ละคนที่เป็นผู้ให้ข้อมูลในการตอบแบบสอบถาม หรือที่ให้สัมภาษณ์’

การวิเคราะห์ที่ผิดพลาดในลักษณะที่กล่าวมาข้างต้นจะพบเห็นกันโดยทั่วไปสำหรับผู้วิจัยที่ไม่เข้าใจความแตกต่างระหว่างหน่วยการวิเคราะห์รายหน่วย กับหน่วยการวิเคราะห์มวลลรวม ซึ่งจะทำให้ผลการวิเคราะห์ และผลการวิจัยผิดไปด้วยครับ  

1. หน่วยวิเคราะห์สิ่งประดิษฐ์ หรือ Invented unit เป็นหน่วยการวิเคราะห์ที่เกิดขึ้นจากการสร้างขึ้น หรือประดิษฐ์ขึ้น เช่น วิธีสอนที่มีประสิทธิผล รูปแบบการบริหารงานแนวใหม่ หรือเทคโนโลยีต่างๆ ซึ่งเป็นสิ่งที่มนุษย์พัฒนาขึ้นมาเพื่อใช้งาน ดังนั้นหน่วยในการวิเคราะห์ในการวิจัยสิ่งประดิษฐ์จึงเป็นผลที่เกิดขึ้นจาการนำใช้สิ่งประดิษฐ์เหล่านั้น ส่วนข้อมูลที่นำมาใช้ในการวิเคราะห์ผลจะมีอะไรบ้างนั้นก็ขึ้นอยู่กับการวัดผลที่เกิดขึ้นจากการนำใช้สิ่งประดิษฐ์​เหล่านั้น หรือวิธีการประเมินสิ่งประดิษฐ์เหล่านั้น เช่น ในการพัฒนารูปแบบการบูรณาการการประกันคุณภาพภายในกับการบริหารงานในสถานศึกษาขนาดกลางสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานที่ผมทำวิจัยเมื่อประมาณ 10 ปีที่แล้ว ตัวแปรที่วัดในการวิจัยครั้งนั้นมีสองส่วนคือ ตัวแปรที่ได้จากการทดลองใช้รูปแบบคือ ประสิทธิภาพในการดำเนินงานตามรูปแบบ และความพึงพอใจของผู้ใช้รูปแบบต่อรูปแบบ กับตัวแปรที่ได้จากการประเมินของผู้ทรงคุณวุฒิ ซึ่งประกอบด้วยความเหมาะสม ความเป็นไปได้ และประโยชน์ของรูปแบบ เป็นต้น ส่วนผู้ให้ข้อมูลในการวัดตัวแปรในการวิจัยครั้งนั้นไม่ใช่หน่วยการวิเคราะห์ครับ 

หวังว่าบทเขียนใหม่นี้จะสร้างความกระจ่างเกี่ยวกับหน่วยการวิเคราะห์​ในการวิจัยมากขึ้น และเป็นประโยชน์ในการนำใช้เพื่อการวิจัยต่อไปนะครับ

..................................