ความมั่นคงในคุณธรรม (integrity) สูงส่งยิ่งกว่า ความซื่อสัตย์ (honesty)    พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔ นิยามคำว่า “ซื่อสัตย์” ไว้ว่า “ประพฤติตรงและจริงใจ, ไม่คิดคดทรยศ, ไม่คดโกงและไม่หลอกลวง”   ส่วนความมั่นคงในคุณธรรมแสดงออกที่พฤติกรรมความซื่อสัตย์เมื่อมีสิ่งเย้ายวน    เช่นมีคนเอาเงินมาให้ ๑ ล้านบาทเพื่อให้อธิบดีอนุมัติกิจการบางอย่างที่ไม่ควรอนุมัติ   อธิบดีปฏิเสธ   เพิ่มเป็น ๑๐ ล้านบาท ก็ยังปฏิเสธ    แต่เมื่อเพิ่มเป็น ๑๐๐ ล้านบาทก็อนุมัติและรับเงิน   สะท้อนความไม่มั่นคงในคุณธรรม   โดยที่เรื่องคุณธรรมมีหลากหลายประเด็น ไม่เฉพาะเรื่องความซื่อสัตย์    เช่นเรื่องความยุติธรรม  ความตรงไปตรงมาไม่เข้าใครออกใคร   การเห็นแก่ประโยชน์ส่วนรวม เป็นต้น    

บันทึกนี้ได้แรงบันดาลใจ และสาระจาก เว็บไซต์ University World News ฉบับ Special Report : World Conference on Research Integrity   วันที่ ๑๐ มิถุนายน ๒๕๖๗   ลงบทความ ๔ บทความ ที่สรุปจาก WCRI 2024  ประชุมเมื่อวันที่ ๒ - ๕ มิถุนายน ๒๕๖๗ ที่นครเอเธนส์ ประเทศกรีซ  คือ 

  1. Integrity helps translate research into trustworthy innovation   
  2. Developments and challenges around AI and research integrity 
  3. End paper mills menace to protect research integrity   
  4. Doctoral forums on research integrity change the course of PhDs 

ผมขอแนะนำให้ผู้รับผิดชอบการบริหารงานวิจัยของประเทศ และของหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการวิจัยของไทย ทั้งที่เป็นหน่วยนโยบาย ววน.   หน่วยจัดสรรทุนวิจัยของประเทศ    และหน่วยดำเนินการวิจัย   รวมทั้งหน่วยใช้ประโยชน์จากงานวิจัยเข้าไปอ่านรายละเอียดในทั้งเว็บไซต์ของ University World News และของ World Conference on Research Integrity  เพื่อรวบรวมสาระสำคัญที่สอดคล้องกับบริบทไทย    นำมาใช้ประโยชน์ในการทำงาน

เพราะเขามองความมั่นคงในคุณธรรมวิจัยกว้างและลุ่มลึกมาก    โดยเพาะอย่างยิ่งเขาโยงเรื่องความมั่นคงในคุณธรรมสู่ประโยชน์ของงานวิจัย ที่เรียกว่างานนวัตกรรม (innovation) หรือกิจกรรมนำผลงานวิจัยไปใช้ประโยชน์ (translational activities) ทั้งด้านธุรกิจ สังคม และนโยบาย   ที่หลายส่วนมีความไม่ชัดเจน หรือยังไม่ชัดเจน    จะมีข้อสรุป เสนอเป็น Athens Statement on Research Integrity ในปีหน้า   ภายใต้ชื่อ “catalysing the translation of research into trustworthy policy and innovation”    คือหลัง WCRI 2024 เขานำสาระจากการประชุมไปทำงานต่อเพื่อเสนอแนวทางที่เป็นรูปธรรมต่อการใช้พลังของความมั่นคงในคุณธรรม ช่วยให้งานวิจัยก่อประโยชน์ได้อย่างแท้จริง   ไม่ถูกทำลายหรือบั่นทอนโดยความคดโกง ทั้งโดยจงใจและไม่จงใจ ไม่ว่าของผู้ใด  

ย้ำว่า ความอ่อนแอด้านคุณธรรมในการวิจัย เป็นต้นเหตุให้การลงทุนวิจัยไม่นำสู่ผลกระทบที่ต้องการ   ทำให้งานวิจัยเป็นกิจกรรมที่เปล่าประโยชน์ไปอย่างน่าเสียดาย    เป็นต้นเหตุของการทำลายวงการวิจัย   ผู้ที่ละเมิดเรื่องคุณธรรมในการวิจัยพึงตระหนักว่าตนกำลังทำเรื่องที่ก่อโทษต่อสังคมร้ายแรง   

 

หลักการ ๕ ข้อ 

ในการประชุม WCRI 2024 ที่กรีซ มีการเสนอประเด็นความมั่นคงในคุณธรรมวิจัย ๕ ข้อ คือ 

  1. ความมั่นคงในคุณธรรมวิจัยในอุตสาหกรรม   ที่เป็น translational research (เน้นที่การตรวจสอบจริงจังเรื่องข้อมูลวิจัย) จะช่วยส่งผลต่อความมั่นคงในคุณธรรมวิจัยในมหาวิทยาลัยหรือสถาบันวิจัย ส่วนที่เป็น basic research    และควรหาทางลดความแตกต่างของระบบค่าตอบแทนนักวิจัย ๒ กลุ่มนี้ 
  2. ควรเริ่มเจรจาความร่วมมือระหว่างหน่วยวิจัยพื้นฐานกับอุตสาหกรรมตั้งแต่เริ่มวิจัย    โดยต้องไม่มีผลลดทอนเสรีภาพทางวิชาการ (academic freedom) 
  3. ระบบคุณภาพ (quality systems) ของมหาวิทยาลัย จะมีส่วนช่วยสร้างความไว้วางใจ (trust) กับภาคอุตสาหกรรม      
  4. นอกเหนือจากความกระจ่างชัด (clarity) และความโปร่งใส (transparency) ที่เสนอใน 6th WCRI   ควรเพิ่มหลักการของความเป็นหุ้นส่วน (engagement) ที่หนุนโดยหลักการ “วิทยาการแบบเปิด” (open science)
  5. ควรพัฒนาโครงสร้างแรงจูงใจต่อนักวิจัยในมหาวิทยาลัย กับในอุตสาหกรรมที่มีความแตกต่างน้อยลง    และหาทางปรับปรุงระบบประเมินผลงานวิจัยในมหาวิทยาลัยให้เอื้อต่อการทำงานวิจัยสู่ตลาดมากขึ้น         

จากข้อเสนอแนะ ๕ ข้อข้างบน   จะเห็นชัดเจนว่า คณะทำงานของ WCRI มองเรื่องความมั่นคงในคุณธรรมวิจัยเชื่อมโยงออกไปกว้างขวางมาก   ควรที่วงการวิจัยและนวัตกรรม (ววน.) ไทยจะได้นำมาใช้ประโยชน์ในการสร้างความเข้มแข็งของระบบ ววน. ของเรา   

มั่นคงในคุณธรรมตลอดห่วงโซ่อุปทาน

มองในมุมหนึ่ง งานวิจัยไม่ใช่เป้าหมายที่แท้จริง (end)   เป็นเพียงเส้นทางหรือวิธีการ (means)    ตัวเป้าหมายแท้จริงคือการ “แปร” (translate) ผลงานวิจัยสู่การใช้ประโยชน์เชิงพาณิชย์  อุตสาหกรรม  นโยบาย หรือนวัตกรรมทางสังคม   ซึ่งต้องการความน่าเชื่อถือของวงการวิจัย และกระบวนการวิจัย    ที่ต้องการสมดุล ๓ ข้อ  และการขยายประเด็น ๒ ข้อ คือ    

สมดุล ๓ ข้อ

  1. โครงสร้างแรงจูงใจต่อนักวิจัยพื้นฐาน (วิชาการ)  และนักวิจัยอุตสาหรรม  ที่แตกต่างกันน้อยลง   โดยตระหนักในเป้าหมายของงานวิจัยที่แตกต่างกัน
  2. ระบบคุณภาพที่สอดคล้องกันมากขึ้นระหว่างงานวิจัยพื้นฐานกับงานวิจัยอุตสาหกรรม   โดยตระหนักในความแตกต่างกันระหว่างงานวิจัยทั้งสองแบบ
  3. สร้างกลไกการสื่อสารระหว่างสถาบันวิจัยกับอุตสาหกรรม   ให้มีการเจรจาความร่วมมือตั้งแต่เริ่มงานวิจัย    คือให้ translation pathway เริ่มตั้งแต่จุดเริ่มต้นของงานวิจัยวิชาการ   

ขยายประเด็น ๒ ข้อ

  1. ขยายเรื่องความมั่นคงในคุณธรรมออกครอบคลุมตลอดห่วงโซ่อุปทาน (supply chain) ของงานวิจัย    ได้แก่ สภาพการทำงาน  การได้มาซึ่งวัตถุดิบ  ไปจนถึงการนำผลิตภัณฑ์ออกสู่ผู้บริโภค   
  2. การนำผลการวิจัยสู่การตัดสินใจเชิงนโยบายที่อิงข้อมูลหลักฐานนั้น   ไม่ควรเสนอผลงานวิจัยต่อผู้กำหนดนโยบายเท่านั้น   ควรเสนอต่อผู้มีส่วนเกี่ยวข้องทั้งหมด ได้แก่ ที่ปรึกษา  นักล็อบบี้ think-tank  และสื่อสารมวลชน    ความข้อนี้สอดคล้องกับหลักการสามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขา ของ ศ. นพ. ประเวศ วะสี   

บทบาทของ Generative AI 

หลักการคือ ต้องใช้ Gen AI ให้เกิดประโยชน์   และระมัดระวังอย่าให้เกิดโทษ    โดยใช้หลักจริยธรรมทางวิชาการ ที่ควรรวมเอาจริยธรรมด้านวิจัยเข้าไว้ด้วยกัน ไม่แยกกัน   

เขาแนะนำให้ใช้ European Guidelines on AI and Research ที่เขาภูมิใจว่าก้าวหน้ามาก    แต่แนะนำว่าต้องไม่ใช้เฉพาะต่อนักวิจัย สถาบันวิจัย และแหล่งทุนวิจัยเท่านั้น  ต้องขยายไปครอบคลุมกลุ่มอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องกับการสร้างความรู้ ได้แก่ สำนักพิมพ์  อุตสาหกรรม นักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษา  และอาจารย์ที่ปรึกษา     

  ผู้เสนอเรื่องนี้ต่อที่ประชุมคือ รองศาสตราจารย์ Sarah Elaine Eaton แห่งประเทศแคนาดา  ผู้เขียนหนังสือ Second Handbook of Academic Integrity (2024)   เสนอ ๘ องค์ประกอบของ Comprehensive Academic Integrity Framework ดังนี้   และความมั่นคงในคุณธรรมด้านวิจัยก็รวมอยู่ในนี้   

สหภาพยุโรปเพิ่งออก European Union Artificial Intelligence Act  เมื่อเดือนพฤษภาคม ๒๕๖๗    เป็นกฎหมายเกี่ยวกับ AI ฉบับแรกของโลก    และในเดือนมีนาคม ๒๕๖๗   อียูได้ออก  Living guidelines on the Responsible Use of Generative AI in Research    โดยต่อยอดจาก code of conduct และ guidelines ที่มีมาก่อนแล้ว   ภายใต้หลักการสำคัญคือ ต้องลงแรงส่งเสริมความมั่นคงในคุณธรรมวิจัยอย่างครอบคลุม (inclusive) และอย่างได้ผล(effective)   ซึ่งหมายความว่าต้องนำสู่การปฏิบัติ เรียนรู้จากการปฏิบัตินั้น และปรับตัวอย่างต่อเนื่อง    ภายใต้หลักการ ความเชื่อถือได้ (reliability)  ความกล้าหาญ (courage)  ความเป็นธรรม (fairness)  ความเคารพ (respect)  ความซื่อสัตย์ (honesty)  และความรับผิดรับชอบ (accountability)   ภายใต้วงจรนโยบาย สู่การปฏิบัติ และเรียนรู้จากการปฏิบัติ สู่การปรับปรุงนโยบาย   เป็นวงจรที่มีชีวิต คือมีการพัฒนาต่อเนื่อง    ที่ผมเรียกว่า วงจรเรียนรู้จากประสบการณ์ (experiential learning cycle)    

Gen AI เป็นเครื่องมือที่ต้องนำมาใช้ช่วยงานวิจัย   โดยนักวิจัยหรือมนุษย์ต้องเป็นผู้รับผิดชอบต่อผลงานนั้น ไม่ใช่เมื่อเกิดความผิดพลาดก็โยนความผิดไปให้ AI   นี่คือหลักจริยธรรมวิจัยในยุค AI    เรื่องแนวคิดใช้ AI อย่างสร้างสรรค์นี้ The Standard เพิ่งเผยแพร่คำสนทนาระหว่าง ดร. สมเกียรติ ตั้งกิจวานิชย์  ดร. สันติธาร เสถียรไทย  ดำเนินรายการโดยคุณเคน นครินทร์ วนกิจไพบูลย์  ชมได้ที่     https://www.youtube.com/watch?v=xOpq362pMP0   ประเทืองปัญญายิ่ง      

ทลายโรงงานผลิตรายงานวิจัย

โรงงานผลิตรายงานวิจัย (paper mills) เป็นกระบวนการรับจ้างเขียนผลงานวิจัย ลงชื่อผู้จ้าง    ร่วมมือกับวารสารวิชาการในการหา reviewer ปลอม   แล้วตีพิมพ์ผลงานโดยไม่มีการทำงานวิจัยจริง    มีผู้ประมาณว่ามีรายงานวิจัยปลอมที่ตีพิมพ์แล้วเป็นแสน  และรายงานวิจัยปลอมที่เสนอขอตีพิมพ์ในวารสารทั่วไปมีประมาณร้อยละ ๒ ของต้นฉบับทั้งหมด     

เพื่อปกป้องความมั่นคงในคุณธรรม และคุณค่าของการวิจัย ทุกฝ่ายในสังคมต้องร่วมกันทำลายล้างพฤติกรรมชั่วร้ายของโรงงานผลิตรายงานวิจัยดังกล่าว    โดยบทความระบุวิธีการต่างๆ แต่ผมจะไม่นำมาเสนอในที่นี้   ท่านที่สนใจควรอ่านต้นฉบับ และค้นคว้าต่อ   

ในเชิงกระบวนการต่อต้านทำลายล้างโรงงานผลิตรายงานวิจัย มี  COPE ทำงานวิจัยเรื่อง paper mills    แล้วจัดตั้งองค์กร United2Act Against Paper Mills          

จะเห็นว่าการธำรงความมั่นคงในคุณธรรมด้านวิจัย  ต้องต่อสู้กับขบวนการที่ชั่วร้ายด้วย   

เวทีวิจัยปริญญาเอก (Doctoral Forum) เรื่องความมั่นคงในคุณธรรมด้านวิจัย

ในทุก WCRI มีเวทีวิจัยปริญญาเอก เกี่ยวกับความมั่นคงในคุณธรรมด้านวิจัย    พบว่าเวทีดังกล่าวมีผลดีหลายด้านทั้งต่อตัวนักศึกษาปริญญาเอก   และต่อวงการวิจัย   ในด้านความตระหนักและพฤติกรรมเรื่องจริยธรรมวิจัย    และด้านความสำเร็จในการวิจัยของนักศึกษา    รวมทั้งช่วยเพิ่มจำนวนผู้เชี่ยวชาญด้านความมั่นคงในคุณธรรมด้านวิจัย     

ใน WCRI ห้าครั้งหลัง มีการให้รางวัล (เป็นเงิน) แก่ผลงานวิจัยดีเด่นของนักศึกษา ที่พิจารณาความมั่นคงในคุณธรรมด้านวิจัย เป็นปัจจัยหลักด้วย   มีผลให้เกิดความเอาใจใส่เรื่องการวิจัยที่ส่งผลกระทบต่อการยกระดับความมั่นคงในคุณธรรมวิจัย     และมีข้อเสนอให้จัดเวทีดังกล่าวถี่ขึ้น และขยายประเด็นออกไป   เพื่อให้เกิดผลกระทบด้านการสื่อสารออกไปอย่างกว้างขวาง    โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ต่อนักวิจัยรุ่นใหม่ 

ใน WCRI 2024 มีผู้ช่วยศาสตราจารย์จากประเทศปอร์ตุเกส เล่าว่า เธอเข้าร่วมเวทีนี้ในปี 2015   โดยเสนอหัวข้อ การวิเคราะห์ทฤษฎีเพื่อทำความเข้าใจพฤติกรรมกระทำผิดในการวิจัย    เพื่อเป็นวิทยานิพนธ์ปริญญาเอกด้านอาชญวิทยา    เธอได้รับรางวัล   สร้างความตื่นตัวในมหาวิทยาลัย  และยกระดับความเอาใจใส่จริยธรรมวิจัยในมหาวิทยาลัยของเธออย่างชัดเจน    เพราะทางมหาวิทยาลัยต้องพิจารณาเหตุผลว่าทำไมจึงควรอนุมัติหัวข้อวิจัยเกี่ยวกับการกระทำผิดในการวิจัย (ที่เป้าหมายแท้จริงคือการทำความเข้าใจจริยธรรมวิจัย)    จะตีพิมพ์ในวารสารใด    และจะหาใครมาเป็นกรรมการพิจารณาคุณภาพของวิทยานิพนธ์    

มีผลให้เธอกลายเป็นนักอาชญวิทยาผู้เชี่ยวชาญด้านจริยธรรมในการวิจัย หรือด้านอาชญากรรมวิจัย  ที่เป็นสาขาใหม่    เวลานี้เธอได้เป็นกรรมการในหลากหลายชุด    ได้รับเชิญให้เขียนบทความพิเศษลงวารสารอยู่เนืองๆ   เธอกลายเป็นผู้เชี่ยวชาญในสาขาความมั่นคงในจริยธรรมวิจัยที่มีคนจำนวนน้อย   

เป็นตัวอย่างของการใช้เวทีวิจัยปริญญาเอก    เพื่อยกระดับการวิจัย และสร้างนักวิจัยประเด็นใหม่ๆ    ที่วงการ ววน. ไทยควรพิจารณาดำเนินการเป็นอย่างยิ่ง 

ยังมีอีก ๒ ตัวอย่างในบทความ ที่นักศึกษาปริญญาเอกผู้เสนอผลงานในเวทีวิจัยปริญญาเอกของ WCRI ปีก่อนๆ และได้รับรางวัล   เล่าว่าเวทีดังกล่าวนอกจากช่วยให้ตนได้รับคำแนะนำให้ปรับปรุงโครงการวิจัยให้เหมาะสมขึ้นแล้ว   ยังช่วยให้ตนได้เครือข่ายวิจัยในประเทศอื่นๆ   ที่ส่งผลต่อการทำงานในอนาคตอย่างยิ่ง 

 

ความมั่นคงในคุณธรรมวิจัย เป็นพลังเสริมให้เกิดผลกระทบของผลงานวิจัยชัดเจนยิ่งขึ้น    ซึ่งหากความมั่นคงดังกล่าวอ่อนด้อย ก็จะกลายเป็นพลังถ่วง    การจัดการความมั่นคงในคุณธรรมวิจัย (research integrity) จึงต้องเป็นส่วนหนึ่งของระบบ ววน.   ที่จะต้องมีการจัดการอย่างเป็นระบบ   บันทึกนี้มีเป้าหมายเพื่อชี้ให้เห็นประเด็นดังกล่าว   

การทำผิด (misconduct) ในการวิจัยมีอยู่เสมอมา    และมีแนวโน้มที่จะซ่อนเร้นและแยบยลยิ่งขึ้น    ระบบป้องกันการทำผิด  และส่งเสริมความมั่นคงในคุณธรรมของคนในระบบ จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่ง    บันทึกนี้มุ่งชี้ให้เห็นแนวทางส่งเสริมความมั่นคงในคุณธรรมวิจัย  และป้องกันการทำผิด อย่างเป็นระบบ   รวมทั้งชี้ให้เห็นวิธีการหรือแนวทางใหม่ๆ     เช่นแนวทางทำให้เป็นวิชาการสาขาหนึ่ง   และการส่งเสริมให้มีเวทีเสนอโครงการวิจัยในประเด็นนี้ ที่มีมิติสร้างสรรค์อย่างมีนวภาพ    ที่อาจนำสู่การสร้างนักวิชาการผู้เชี่ยวชาญในสาขาจริยธรรมวิจัย    ตามที่เล่าข้างต้น

วิจารณ์ พานิช

๑๓ มิ.ย. ๖๗

บนรถพาภรรยาไปโรงพยาบาล