จุดเป็นจุดตายที่สำคัญอีกเรื่องหนึ่งในการออกแบบ และการทำวิจัยคือ ‘หน่วยวิเคราะห์ (​unit of analysis)' ของตัวแปรหรือคุณลักษณะที่ต้องการศึกษาในการวิจัยครั้งนั้น 

ความหมายและคำอธิบายที่นำมาเขียนในบทเขียนนี้ได้มาจากการศึกษาหนังเกี่ยวเกี่ยวก้บการวิจัยกว่า 20 เล่ม แต่หลักคือ 2 เล่ม และ 1 บทความนี้ คือ Foundations of Behavioral Research, 4th ed. โดย Kerlinger & Lee (2000) The Basics of Social Research โดย Babbie (2005) และ Unit of Analysis ในเอกสารเผยแพร่โดย Columbia University Libraries (2022) 

ความหมายและความสำคัญของหน่วยวิเคราะห์ในการวิจัย 

         หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยคือสิ่งที่เป็นเป้าหมายในการวิเคราะห์ในการวิจัยครั้งนั้นว่าคำตอบที่ได้จากการวิจัยนั้นเป็นคุณลักษณะของพลวิจัยเป็นรายพลวิจัย  (individual unit subject) เช่น ส้มแต่ละใบ ความเห็นของผู้ตอบแบบสอบถามแต่ละคน หรือ หนังสือเรียนแต่ละเล่ม เป็นต้น หรือ เป็นเป็นคุณลักษณะหน่วยรวมของพลวิจัย (Collective unit  subject) เช่น กลุ่ม (​Group) แก๊ง (Gang) หน่วยงาน (​​Office) องค์การ (  Organization) หรือสถาบ้น (institution) ที่พลวิจัยเหล่านั้นสังกัดอยู่ เป็นต้น 

         การที่ผู้วิจัยจะเลือกหน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยแบบไหนนั้นขึ้นอยู่กับปตัวแปร หรือคุณลักษณะที่ต้องการศึกษาในการวิจัยครั้งนั้นๆ เช่น ถ้าผู้วิจัยต้องการศึกษาว่า ‘พฤติกรรมของคอลล์เซ็นเตอร์ที่หลอกลวงคนอยู่ในปัจจุบันเป็นแบบไหน และอย่างไร​ง'  หน่วยวิเคราะห์วิเคราะห์ในการวิจัยก็จะเป็น ’แก๊งคอลล์เซ็นเตอร์'  แต่ถ้าต้องการศึกษาความคิดเห็นของพนักงานที่เป็นแก๊งคอลล์เซ็นเตอร์ต่อสภาพและปัญหาในการปฏิบัติหน้าที่ที่ศูนย์คอลล์เซ็นเตอร์แล้ว หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยก็จะเป็น ‘พลวิจัยแต่ละหน่วย’

         ในทำนองเดียวกันถ้าผู้วิจัยสนใจจะศึกษาวัฒนธรรมองค์การของโรงเรียนประถมศึกษาในจังหวัดใดจังหวัดหนึ่ง หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยก็จะเป็น ‘โรงเรียน' แต่ถ้าสนใจที่จะศักษาความพึงพอใจของครูต่อการดำเนินงานตามโครงการโรงเรียนคุณภาพประจำตำบล ในจังหวัด …. หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยก็จะเป็น ​'รายหน่วย' เป็นต้น 

        การที่ผู้วิจัยเลือกใช้หน่วยวิเคราะห์แบบไหนแล้ว หน่วยวิเคระห์ในการวิจัยจะเป็นกรอบในการกำหนดประชากร/ กลุ่มตัวอย่างในการวิจัย และการวิเคราะห์ข้อมูลเพื่อตอบโจทย์การวิจัย ดังจะได้กล่าวต่อไป 

ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง 

         ในกรณีที่ผู้วิจัยเลือกหน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยที่เป็นพลวิจัยรายเป็นรายหน่วย ประชากรในการวิจัย ก็คือพลวิจัยแต่ละหน่วยทุกหน่วยที่เป็นกลุ่มเป้าหมายในการวิจัย เช่น กรณีที่หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยเป็นพลวิจัยรายหน่วยนั้น ก็จะหมายถึงพลวิจัยทุกหน่วยที่อยู่ในกลุ่มเป็าหมายในการวิจัย เช่น ในการศึกษาความพึงพอใจของครูต่อการดำเนินงานโครงการโรงเรียนคุณภาพประจำตัวบลในจังหวัด …. ก็คือครูทุกคนจากโรงเรียนที่เข้าร่วมโครงการดังกล่าว แต่ถ้าหน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยเป็นหน่วยรวมของผลวิจัย ประชากรในการวิจัยก็จะเป็นชื่อที่เรียกหน่วยรวมนั้น ๆ เช่น แก้งคอลล์เซ็นเตอร์ ดังกล่าวมาแล้ว  หรือถ้าผู้วิจัยจะศึกษาวัฒนธรรมองค์การของโรงเรียนประถมศึกษาในจังหวัด … ประชากรในการวิจัยก็คือ ‘โรงเรียนประถมศึกษาทุกโรงในจังหวัด …’ ครับ ส่วนการกำหนดขนาดกลุ่มตัวอย่าง และวิธีการสุ่มกลุ่มตัวตัวอย่าง หรือเลือกกลุ่มตัวอย่างก็ดำเนินตามวิธีการสุ่ม หรือเลือกกลุ่มตัวอย่างเช่นเดียวกัน 

การเก็บข้อมูลและการวิเคราะห์ข้อมูล 

           การเก็บข้อมูลในการกรณีที่หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยที่เป็นรายพลวิจัย (individual unit subject) ก็เก็บข้อมูลจากประชากรทุกราย (ในกรณีที่ศึกษาจากประชากร) หรือเก็บจากพลวิจัยรายหน่วยที่เป็นกลุ่มตัวอย่าง ส่วนในกรณีการเก็บข้อมูลที่เป็นหน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยเป็นหน่วยรวมของพลวิจัย (collective unit subject) ก็อาจจะเก็บข้อมูลที่เป็นคุณลักษณะในการศึกษาจากหน่วยรวมของพลวิจัยแต่ละหน่วยโดยตรง เช่น เก็บข้อมูลจากเอกสาร สถิติ จากการสังเกต หรือร่องรอยการดำเนินการต่างๆ ของหน่วยที่ศึกษา ได้เลย แต่กรณีที่มีการเก็บข้อมูลจากสมาชิกกลุ่มเกี่ยวกับคุณลักษณะที่ศึกษา โดยการสัมภาษณ์ หรือแบบสอบถาม มักจะสร้างความสับสนหรือความเข้าใจที่คลาดเคลื่อได้ง่าย เพราะนักวิจัยอาจจะเข้าใจว่าผู้ที่ให้การสัมภาษณ์ หรือผู้ตอบแบบสอบถาม คือ กลุ่มตัวอย่าง ซึ่งไม่ใช่ เพราะในกรณีที่หน่วยวิเคราะห์เป็นหน่วยรวมของพลวิจัย ประชากรหรือกลุ่มตัวอย่างในการวิจัย คือ กลุ่ม หรือแก๊ง หรือหน่วยงาน ไม่ใช่สมาชิก หรือคน จากหน่วยที่เขาสังกัดอยู่ ทั้งนี้เพราะผู้ให้สัมภาษณ์ หรือตอบแบบสอบถามนั้นเป็นเพียงผู้ให้ข้อมูลสำคัญเท่านั้น ไม่ใช่กลุ่มตัวอย่าง 

            การวิเคระห์ข้อมูลในกรีณีที่หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยที่เป็นรายพลวิจัยมักจะไม่ค่อยมีปัญหาอะไร เพราะผู้วิจัยสามารถนำใช้ข้อมูลที่เก็บมาได้จากกลุ่มตัว่อย่างในการวิเคราะห์ข้อมูลได้เลย แต่ในกรณีที่หน่วยวิเคราะห์ในการวิจัยเป็นหน่วยรวมของพลวิจัย เช่น แก๊ง หรือโรงเรียนนั้น ผู้วิจัยต้องสังเคราะห์และประมวลสาระที่ได้มาจากการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลสำคัญให้เป็นข้อมูลของหน่วยวิเคราะห์ (แก๊ง หรือโรงเรียน) ก่อนค่อยนำไปวิเคราะห์ต่อได้ครับ หรือถ้าเป็นข้อมูลจากแบบสอบถาม ก็ต้องทำให้ข้อมูลที่เก็บมาได้จากผู้ให้ข้อมูลสำคัญทุกคนเป็นข้อมูลหน่วยรวมของพลวิจัย เช่น แก๊ง หรือโรงเรียน เป็นต้น ก่อนค่อยนำไปวิเคราะห์ข้อมูลต่อไป อาทิข้อมูลเป็นการเก็บโดยใช้แบบสอบถามจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญ 10 คน ก็ต้องหาค่าเฉลี่ยของข้อมูลดังกล่าวจากผู้ให้ข้อมูลสำคัญทั้ง 10 คน ให้เป็นค่าเฉลี่ยของหน่วยรวมของพลวิจัย เช่น ของเก๊ง หรือของโรงเรียนก่อน แล้วค่อยนำไปวิเคราะห์ต่อไป ครับ 

โอเค นะครับ 

 

Babe, E. (2008). The Basics of Social Research, International Student Edition.   Australia: Thomson.

Columbia University Library. (2022). Unit of Analysis in Data & Statistics for Journalists: Unit of Analysis.  https://guides.library.columbia.edu/journalism-data/unit

Kerlinger, F. N. & Lee, H.B. (2000). Foundations of Behavioral Research, 4th ed. Australia: Genage Learning.

 

 สมาน อัศวภูมิ 

5 กันยายน 2565