ความเสี่ยงของมหาวิทยาลัยในส่วนที่เกี่ยวข้องกับนักศึกษาในยุคนี้มีอะไรบ้าง เป็นเรื่องที่แต่ละมหาวิทยาลัยควรปรึกษาหารือกัน และนำมาหาทางจัดการ โดยผมขอเสนอว่า มีความเสี่ยงสองกลุ่ม คือกลุ่มที่มีเหมือนๆ กันทุกมหาวิทยาลัย กับส่วนที่มีความจำเพาะเฉพาะมหาวิทยาลัยนั้นๆ
ในบันทึกนี้ ขอเสนอเรื่องเดียวคือความเสี่ยงที่เกิดจากความแตกต่างทางความคิดระหว่างคนต่างรุ่นหรือต่างวัย ที่อาจนำไปสู่พฤติกรรมที่ก่อความขัดแย้ง หรือบางคนอาจมองว่า ก่อความเสื่อมเสียต่อมหาวิทยาลัย
โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ด้านความเชื่อทางการเมือง หรือระบอบการปกครองประเทศ ซึ่งเป็นเรื่องอ่อนไหว
ผมมีความเชื่อว่า การที่คนรุ่นใหม่ คนหนุ่มสาว มีความคิดเป็นของตัวเอง เป็นสิ่งดีทั้งต่อตัวเอง และต่อบ้านเมือง มหาวิทยาลัยควรส่งเสริมคุณสมบัตินี้ให้แก่ศิษย์ และควรส่งเสริมให้ศิษย์รู้จักแสดงออกอย่างสร้างสรรค์ และรับผิดชอบ
การส่งเสริมให้นิสิตนักศึกษามีความคิดเป็นของตนเอง เคารพความคิดเห็นของผู้อื่น รู้จักแสดงออกความคิดหรือความเชื่อของตนเองอย่างสร้างสรรค์และอย่างมีความรับผิดชอบ น่าจะเป็นเครื่องมือบริหารความเสี่ยงอย่างหนึ่งของมหาวิทยาลัย
หรือที่สำคัญยิ่งกว่า เป็นการเอื้อให้ศิษย์พัฒนาทักษะจำเป็นและมีความสำคัญต่อชีวิตที่ดีของตนเอง และสำคัญต่อการเป็นพลเมืองผู้ก่อการ (agentic citizen)
ประเด็นจัดการความเสี่ยง ที่เกิดจากความขัดแย้งทางการเมือง วิธีการที่ผมขอเสนอคือ ผู้บริหารมหาวิทยาลัยประกาศให้ชัด ว่ามหาวิทยาลัยเป็นกลางทางการเมือง ที่เป็นการเมืองแบบแบ่งขั้ว ฝักฝ่าย หรืแบ่งพวก แต่เป็นดินแดนแห่งเสรีภาพ (ที่มีความรับผิดชอบ) ใครจะมีความคิดความเชื่ออย่างไรก็ได้ หากไม่แสดงพฤติกรรมที่ก่อความเดือดร้อนแก่ผู้อื่น และต่อส่วนรวม
ดังนั้น มหาวิทยาลัยต้องฝึกนักศึกษาให้รู้วิธีแสดงความเห็นส่วนตัว โดยไม่ลากเอาสถาบันเข้าไปเกี่ยวข้องด้วย โดยเวลาเสนอความเห็นที่ค่อนข้างเป็นเรื่องการเมือง ให้พูดก่อนทุกครั้งว่า เป็นความเห็นส่วนตัว ไม่เกี่ยวข้องกับสถาบัน ถือเป็นมรรยาทอย่างหนึ่งในการแสดงข้อคิดเห็นที่แปลกแหวกแนว ที่อาจมีผู้ขัดแย้ง ต้องไม่อ้างสถาบันเพื่อความน่าเชื่อถือ หรือเพื่อลากเอาสถาบันเข้าไปเกี่ยวข้อง
การบริหารความเสี่ยงที่เกิดจากการแสดงออกทางวาจา หรือทางลายลักษณ์อักษร สามารถระบุความเป็นส่วนตัว ไม่เกี่ยวข้องกับสถาบันได้ แต่การแสดงออกทางชิ้นงานศิลปะ ดังกรณี (๑) เล่า มีแนวทางป้องกันความเสื่อมเสียชื่อเสียงของมหาวิทยาลัยอย่างไร เมื่อเกิดเหตุขึ้นแล้ว มหาวิทยาลัยมีแนวทางจัดการเพื่อลดความเสื่อมเสียของมหาวิทยาลัยอย่างไร และในขณะเดียวกัน ก็แสดงความเมตตาต่อนักศึกษาผู้มีความคิด (รุนแรง) เป็นของตนเองด้วย
ผมคิดไม่ออก จึงเสนอโจทย์มาให้ช่วยกันคิด
ผมเขียนเรื่องความไว้วางใจต่อกันในอุดมศึกษา ที่ (๒)
วิจารณ์ พานิช
๒๔ ม.ค. ๖๕
