ชื่อบันทึกนี้ผุดขึ้นมาระหว่างการประชุม “ชี้แจงวัตถุประสงค์ และแนวทางในการติดตามและประเมินผลการดำเนินงานเชิงกระบวนการ (Process Evaluation) ของหน่วยงานในระบบ ววน. กลุ่ม Fundamental Fund ประจำปีงบประมาณ 2563” จัดโดย สกสว. เมื่อบ่ายวันที่ ๑๓ มกราคม ๒๕๖๕ เป็นการประเมินหน่วยงานรับงบประมาณ เลือกมา ๘ หน่วยงาน
การประชุมนอกจากเพื่อชี้แจงแล้ว ยังเพื่อปรึกษาหารือด้วย โดยผู้เข้าร่วมประชุมเป็นผู้ทรงคุณวุฒิที่ สกสว. เชิญเป็นทีมประเมิน รวม ๘ ทีม แต่ละทีมประเมิน ๑ หน่วยงาน ผมได้รับเชิญให้เป็นลูกทีมประเมิน สป.อว. โดยที่แต่ละทีมมี ๓ คน
เนื่องจากผู้ทรงคุณวุฒิเป็นผู้ใหญ่ที่มีประสบการณ์มาก จึงมีการออกความเห็นมากมาย ผมจึงได้เรียนรู้มาก และจับได้ว่า เป้าหมายของการประเมินยังไม่ชัดเจน โดยที่ทาง สกสว. บอกว่าใช้ DE ประเมินเพื่อการเรียนรู้และพัฒนา แต่ก็ยังมีผู้ทรงคุณวุฒิจำนวนหนึ่งที่มองว่าเป็นการประเมินเพื่อดูผลงาน (summative evaluation - SE) ที่คุ้นเคยกันทั่วไป
ผมจึงเสนอว่า ทาง สกสว. น่าจะต้องระบุให้ชัดเจนว่า สำหรับการประเมินครั้งนี้ ซึ่งถือเป็นครั้งแรกของระบบ ววน. ภายใต้โครงสร้าง ววน. ใหม่ ตาม พรบ. ปี ๒๕๖๒ จึงควรระบุเป้าหมายให้ชัดเจนว่าเป็นการประเมินแบบ DE เพื่อสร้างความเป็นปึกแผ่น น้ำหนึ่งใจเดียวกัน (เอกภาพ – unity) ของหน่วยงานในระบบ ววน. ว่าหน่วยงานในระบบ ววน. เหมือนปลาข้องเดียวกัน หรือเป็นส่วนหนึ่งของระบบ ววน. ที่เอาภาษีของประชาชนมาใช้สร้างผลงานวิจัยและนวัตกรรม เพื่อขับเคลื่อนประเทศสู่ประเทศเจริญแล้ว ที่จะต้องร่วมกันสร้างผลงานสู่ความเชื่อถือของสาธารณชน ว่าเงินงบประมาณ ววน. ของรัฐนี้ ก่อผลคุ้มค่าภายใต้การดำเนินงานของระบบ ววน. ในปัจจุบัน
หากหน่วยงานในระบบ ววน. มีความไม่ลงรอยกัน หรือไม่ร่วมมือกันอย่างเหนียวแน่น ไม่ไว้วางใจกัน ก็ยากมากที่ performance ของระบบ ววน. จะสูง หากในที่สุดประเทศไทยได้ระบบ ววน. ที่มี low performance ก็น่าเสียดาย และจะทำให้ผู้อาสาเข้ามาทำงานเสียชื่อเสียงด้วย
เราต้องช่วยกันทำให้ระบบ ววน. ของไทย ได้รับความเชื่อถือของสาธารณชนสูง เหมือนระบบ ววน. ของเกาหลี ตามที่เล่าไว้ที่ (๑)
ในช่วงแรก สกสว. จึงควรเน้นเป้าหมายการสร้างระบบให้แข็งแรง และใช้การประเมินครั้งนี้เป็นกลไกหนึ่ง
การประเมินแบบ SE มีแนวโน้มจะสร้างความหวาดระแวงต่อกัน ทำลายสัมพันธภาพมากกว่าสร้างเอกภาพ ผมจึงสนับสนุนข้อเสนอของ ดร. พีรเดช ทองอำไพ และ ดร. สุธีระ ประเสริฐสรรพ์ ให้ใช้วิธีประเมินเพื่อเรียนรู้โดยให้หน่วยรับประเมินเลือกโครงการที่ตนให้ทุน และดำเนินการได้ผลดี นำมาให้ สกสว. ดำเนินการถอดบทเรียน เอาข้อมูลมาจัดวง dialogue ในกลุ่มผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย ว่าความสำเร็จได้ผลดีเหล่านั้นสอนอะไรเราบ้าง ในลักษณะของทั้ง single-loop learning และ double-loop learning เพื่อร่วมกันปรับปรุงทั้งวิธีการ และปรับปรุงระบบภาพใหญ่
ที่จริง มีวิธีออกแบบการประเมินนี้ เพื่อให้ได้ผลทั้งการเรียนรู้สองวงที่กล่าวแล้ว ได้ผลการประเมินระบบในภาพรวม ว่ามีจุดแข็งจุดอ่อนตรงไหน และส่งผลกระทบสร้างเอกภาพดังกล่าวแล้วได้
วิจารณ์ พานิช
๑๓ ม.ค. ๖๕
