บันทึกที่ ๑ - ๙ ตีความจากหนังสือ A World-Class Education : Learning from International Models of Excellence and Innovation (2012) (1) เขียนโดย Vivien Stewart    ตอนที่ ๑๐ ซึ่งเป็นตอนสุดท้าย    เป็นข้อสังเคราะห์ของผมเอง  เพื่อเสนอแนะต่อวงการศึกษาไทย

ระบบการศึกษาคุณภาพสูง เป็นเงื่อนไขสำหรับประเทศไทย ในการบรรลุเป้าหมายการยกระดับประเทศสู่ประเทศรายได้สูงและชีวิตความเป็นอยู่ของผู้คนมีมาตรฐานสูง ที่เรียกว่า ประเทศไทย ๔.๐

ในการพัฒนาประเทศ ไม่มีอะไรสำคัญกว่าคุณภาพของพลเมือง การศึกษาเป็นการพัฒนาคุณภาพของพลเมือง    สภาพของคุณภาพการศึกษาในวันนี้ จะส่งผลต่อสภาพสังคมและเศรษฐกิจของประเทศใน ๒๐ - ๕๐ ปีข้างหน้า    

ประเทศที่ผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียนมีคุณภาพสูงในระดับต้นๆ ของโลก จัดระบบการศึกษาที่ถูกต้อง และมีลักษณะร่วมตามที่ระบุในตอนที่ ๖ ของบันทึกชุด การศึกษาคุณภาพสูงระดับโลก นี้    ควรที่ผู้บริหารระบบการศึกษาของประเทศไทย จะได้ทำความเข้าใจ นำมาปรับใช้ในประเทศไทย    เพื่อแก้ไขส่วนที่เราเพลี่ยงพล้ำดำเนินการผิดพลาด   ทำให้ระบบการศึกษาของเราตกต่ำลงไปอยู่ในกลุ่มประเทศที่คุณภาพการศึกษาต่ำ     โดยขอย้ำว่าการแก้ไขนี้ต้องทำอย่างเป็นระบบ และเป็นขั้นตอน    อย่างที่ได้ระบุตัวอย่างของ ๕ ประเทศ ในบันทึกตอนที่ ๑ - ๕    

ผมเชื่อว่า เราช่วยกันทำได้

โดยขอเสนอว่า เขตพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา ๘ จังหวัด ควรดำเนินการ vision exercise อย่างที่ระบุในบันทึกตอนที่ ๖    เพื่อเป็นกลไกสร้างวิสัยทัศน์ร่วม (ที่ท้าทาย) ของประชาคมแกนนำในจังหวัด    โดยผมขอเสนอแนะเพิ่มเติมว่า ควรเชิญผู้แทนของ สพฐ., สอศ., และ สกอ. เข้าร่วมด้วย    เพื่อสร้างความเข้าใจร่วมกันว่า ส่วนกลางของประเทศควรสนับสนุนอย่างไรบ้าง     โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การสนับสนุนโดยไม่ออกคำสั่ง     และ vision exercise ควรนำไปสู่ implementation exercise เพื่อให้ฝ่ายต่างๆ ในจังหวัด และในส่วนกลาง ได้เข้าใจและร่วมกันสร้าง alignment และ coherence ของการดำเนินการพัฒนาระบบการศึกษาในจังหวัด    ความสำเร็จของจังหวัดนำร่องเหล่านี้ จะเป็นข้อเรียนรู้สำหรับการพัฒนาระบบใหญ่ของประเทศต่อไป   

Alignment สำคัญยิ่งคือ ความสอดคล้องของเป้าหมายและการดำเนินการเพื่อบรรลุเป้าหมาย เพื่อสนองแผนระยะยาวของการพัฒนาจังหวัดหรือพื้นที่   ประเทศไทยเราอ่อนแอด้านการดำเนินการ (implementation) เพื่อบรรลุเป้าหมายหรือนโยบาย    เราเขียนกฎหมายหรือกำหนดนโยบายได้ดี แต่บริหารสู่เป้าหมายไม่เก่ง    ควรเรียนรู้จากเขตพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา     

ข้อมูลจากการทำงานของมูลนิธิพูนพลัง (๒) ในการช่วยเหลือเด็กยากจนในพื้นที่ห่างไกล ให้ได้รับการศึกษาตามศักยภาพ    พบว่าเด็กเหล่านี้ไม่ได้ขาดแคลนเฉพาะเงินเท่านั้น    ที่ขาดแคลนกว่าคือคำแนะนำแนวทางการศึกษาและดำเนินชีวิตที่ถูกต้องจากผู้ปกครองและครู    ทำให้หลักการ ตั้งเป้าสูง สนับสนุนเต็มที่ (High expectation, High support) ที่กลุ่มประเทศการศึกษาคุณภาพสูงใช้นั้น    ในสังคมไทยโดยทั่วไปยังไปไม่ถึง    

ครู และผู้บริหารโรงเรียน คือหัวใจสำคัญของคุณภาพการศึกษา    ระบบการผลิตครูใหม่ และการพัฒนาครูประจำการของไทย    ที่เชื่อมโยง (align) กับการพัฒนาการเรียนการสอนในชั้นเรียนและโรงเรียน   เพื่อยกระดับผลลัพธ์การเรียนรู้ ตามแนวของประเทศที่มีผลลัพธ์ของการศึกษาคุณภาพสูงระดับโลก  เป็นเรื่องเร่งด่วน และมีความสำคัญยิ่งต่อการยกระดับคุณภาพการศึกษา     โดยที่ในปัจจุบันระบบการควบคุมจากส่วนกลางมีส่วนขัดขวางการเปลี่ยนแปลงไปสู่ระบบใหม่     เพราะเป็นระบบที่เน้นผลประโยชน์ส่วนกลุ่มมากกว่าผลประโยชน์ภาพรวมของประเทศ   

จุดสำคัญอย่างหนึ่ง คือการให้ผลประโยชน์ตอบแทนตามผลงานสร้างผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียน แก่ครูและผู้บริหารโรงเรียน    และตามผลงานสร้างสภาพแวดล้อมในโรงเรียนและในพื้นที่ เพื่อการเรียนรู้องค์รวมทั้งของนักเรียนและของครูและผู้บริหารการศึกษา     มีรายละเอียดของเรื่องการบริหารทรัพยากรมนุษย์ของระบบการศึกษาในบทที่ ๗

หลักสูตรและการจัดการเรียนรู้ต้องเน้นทักษะแห่งอนาคต  เน้นสร้างกระบวนทัศน์มองอนาคตให้แก่นักเรียน (และแก่ครูและผู้บริหารการศึกษา)    เน้นสร้างกระบวนทัศน์พัฒนาทักษะการเป็นพลเมืองโลก ด้วยวิธีการต่างๆ     ไม่ใช่สร้างกระบวนทัศน์การเรียนเพื่อการมีชีวิตอยู่ในสังคมแคบๆ และในสภาพปัจจุบัน   โดยจะต้องปรับเปลี่ยนการประเมินผลลัพธ์การเรียนรู้ให้เข้าไปอยู่ในความรับผิดชอบของครูให้มากที่สุด ตามแนวของประเทศที่ผลลัพธ์การเรียนรู้มีคุณภาพสูง    โดยจะต้องมีกลไกช่วยเหลือส่งเสริมให้ครูประเมินอย่างแม่นยำและซื่อสัตย์   เน้นให้น้ำหนักการประเมินเพื่อพัฒนา (formative assessment) ตามด้วยการให้คำแนะนำป้อนกลับอย่างสร้างสรรค์ (constructive feedback)    เพื่อให้การประเมินเป็นส่วนหนึ่งของกลไกการเรียนรู้คุณภาพสูง     ครูที่มีสมรรถนะและความน่าเชื่อถือในการทำหน้าที่ดังกล่าวได้ ควรได้รับการยกย่องและให้ค่าตอบทนในฐานะ “ครูสอนเก่ง” (master teacher)  ได้รับตำแหน่งและความก้าวหน้าเป็นพิเศษ   ดังประเทศสิงคโปร์ทำเป็นตัวอย่าง        

ในระบบการศึกษาคุณภาพสูง นักเรียนไม่ได้รับการเรียนรู้เฉพาะในชั้นเรียนเท่านั้น    ยังมีการจัดกิจกรรมนอกชั้นเรียนให้นักเรียนเลือกเข้าตามความชอบหรือความถนัดของตน    ดังที่ประเทศฟินแลนด์ดำเนินการอย่างเอาจริงเอาจัง (๓)     และประเทศสิงคโปร์กำหนดให้นักเรียนชั้นมัธยมต้องเรียนวิชา service learning สองวิชาต่อปี    เพื่อฝึกฝนทักษะความเป็นพลเมืองและความเสียสละเพื่อผู้อื่น   

สำหรับเขตพื้นที่นวัตกรรมการศึกษา “ยุทธศาสตร์ปลดโซ่ตรวน” แก่โรงเรียน อย่างแยกแยะ   ตามที่ระบุในบันทึกตอนที่ ๙ น่าจะมีความสำคัญที่สุด    เพื่อใช้ความเป็นอิสระที่จะทำงานสร้างสรรค์เพื่อผลลัพธ์การเรียนรู้ของศิษย์อย่างจริงจัง เป็นแรงจูงใจอย่างหนึ่ง ต่อครูและผู้บริหารโรงเรียนที่เป็นคนดีมีความสามารถ   ให้ไม่ต้องทำงานที่ไม่ก่อผลดีต่อนักเรียน    โดยควรร่วมกันกำหนดเกณฑ์ให้บรรลุเพื่อนำไปสู่ “การปลดโซ่ตรวน”    เกณฑ์หนึ่งที่ควรระบุคือ การมีระบบเรียนรู้ร่วมกันของครูและผู้อำนวยการ    ที่เป็นการเรียนรู้ร่วมกันผ่านการปฏิบัติ    รวมทั้งการมีการผลัดกันเข้าสังเกตการณ์ชั้นเรียนเพื่อให้ feedback แก่กันและกัน  เป็น feedback นำไปสู่การพัฒนาชั้นเรียนอย่างต่อเนื่อง     และการมีทีมช่วยเหลือนักเรียนที่ล้าหลังในการเรียนรู้บางวิชา อย่างในประเทศฟินแลนด์   

เป้าหมายสำคัญยิ่งอีกอย่างหนึ่งของระบบการศึกษาไทยคือ การลดความสูญเปล่า    ซึ่งหมายถึงการลงทุนลงแรงที่ไร้ผลต่อการยกระดับผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียน (ที่เป็นผลลัพธ์แบบองค์รวม)  และต่อการพัฒนาครูอย่างต่อเนื่อง    เรามีโอกาสดำเนินการเปลี่ยนแปลงนี้ได้มาก เพราะขณะนี้มีกิจกรรมที่ไม่จำเป็นในระบบการศึกษามากมาย  

เป้าหมายร่วมของทุกประเทศที่ระบบการศึกษาคุณภาพสูงคือความเสมอภาค (equity) ทางการศึกษา     ซึ่งหมายถึงการดำเนินการเพื่อให้นักเรียนทุกคน (หรือเกือบทุกคน) บรรลุเป้าหมายผลลัพธ์การเรียนรู้ที่กำหนดไว้    การดำเนินการเพื่อเป้าหมายนี้ ไม่ใช่มีผลแคบๆ เฉพาะที่ความเสมอภาคหรือความเท่าเทียมเท่านั้น    แต่จะมีผลดีต่อการยกระดับคุณภาพการศึกษาในภาพรวมเป็นอย่างมากด้วย    เพราะจะทำให้วงการการศึกษามีความประณีต เอาใจใส่รายละเอียดของการจัดการเรียนรู้ ให้มีความเหมาะสมต่อนักเรียนซึ่งมีความแตกต่างหลากหลายมาก    เป็นกลไกการเรียนรู้ในวงการศึกษา เพื่อยกระดับการเรียนรู้วิธีจัดการเรียนการสอนแก่นักเรียน ซึ่งตามธรรมชาติ มีความแตกต่างหลากหลายมาก  

ขอขอบคุณ นพ. สุภกร บัวสาย ผู้จัดการ กสศ. ที่กรุณาส่งหนังสือเล่มนี้มาให้   

วิจารณ์ พานิช

๒๗ ม..ค. ๖๒