ภาพยนตร์สารคดี บีบีซี ชุด Wonders of Life มี ๕ ตอน ตอนที่ห้า (ตอนจบ) ขื่อตอนว่า Home ศาสตราจารย์ Brian Cox ผู้นำเสนอ พาเราไปประเทศเม็กซิโก ดินแดนแห่งความหลากหลายทางชีวภาพ ไปชมบึงภายในถ้ำ ที่มีระบบนิเวศน์จำเพาะ แล้วไปอีกหนองน้ำ ไปดูความมหัศจรรย์ของจิงโจ้น้ำ (pondskater) ที่มีวิวัฒนาการใช้คุณสมบัติพิเศษของน้ำ ที่อณูของน้ำจะจับกันเป็นโครงสร้างด้วย hydrogen bond พยุงตีนของจิงโจ้น้ำ ที่มีโครงสร้างพิเศษ ทำให้พยุงตัวบนน้ำได้ แถมยังมีเครื่องรับความสั่นสะเทือนของผิวน้ำ รับรู้เรื่องราวบนผิวน้ำ รวมทั้งใช้หาคู่ได้
hydrogen bond มีอิทธิพลต่อทุกชีวิต ซึ่งหมายความว่า ฟิสิกส์ เป็นรากฐานของสิ่งมีชีวิต ต้นไม้ขนน้ำขึ้นไปใช้เลี้ยงกิ่งก้านและใบ ที่สูงขึ้นไปจากพื้นดินถึง ๒๐ เมตรได้ ก็ด้วยพลังของ hydrogen bond ระหว่างอณูของน้ำ และระหว่างอณูของน้ำกับผิวของท่อขนส่งน้ำและอาหารขนาดครึ่งมิลลิเมตรในลำต้นพืช ที่เรียกว่า xylem
และน้ำยังเป็นตัวทำละลายแร่ธาตุต่างๆ แร่ธาตุที่จำเป็นต่อชีวิตและการเจริญเติบโตของพืช ถูกขนส่งไปยังส่วนต่างๆ ของพืช ด้วยกลไกทางฟิสิกส์นี้
มีหลักฐานว่า น้ำในโลกนี้มาจากนอกโลก เมื่อ ๔.๒ พันล้านปีก่อน เมื่อโลกเย็นลง มีน้ำมาสู่โลกจากสะเก็ดดาว เกิดฝนตก ฟ้าคะนองขึ้นเป็นครั้งแรก และต่อๆ มา hydrogen bond ช่วยให้น้ำไม่ระเหยออกไปนอกโลก
๓.๕ พันล้านปีก่อน ชีวิตเริ่มต้นในโลก ตอนนั้นบรรยากาศของโลกมัวๆ แต่พระอาทิตย์ส่องแสงจ้า ส่งรังสียูวี และรังสีในช่วงความยาวคลื่นอื่นๆ มายังโลกมากกว่าในปัจจุบัน
เขาพานั่งรถไฟสายท่องเที่ยวขึ้นเขาไปที่ความสูง ๒.๒ กิโลเมตร ไปอธิบายว่า ตอนเริ่มต้นมีสิ่งมีชีวิต โลกเมื่อ ๓.๕ พันล้านปีก่อนน่าจะโดนสาดด้วยโฟตอนหลากหลายระดับพลังงานเหมือนที่นั่น เพื่อป้องกันอันตรายจากรังสียูวี สิ่งมีชีวิตจึงสร้างสารเมลานินขึ้นมาเคลือบผิว สารเมลานินจะสามารถดูดรังสียูวีที่มากระทบได้ร้อยละ ๙๙
ในช่วงแรกที่โลกมีสิ่งมีชีวิต บรรยากาศของโลกไม่มี อ็อกซิเจน เขาพาเราเข้าถ้ำ ไปดูสภาพของสิ่งมีชีวิตสมัยที่โลกยังไม่มีอ็อกซิเจน แบกทีเรียพวก Thiobacillus ได้พลังงานจากกำมะถัน
พบฟอสซิลของ Cyanobacteria อายุ ๓.๕ พันล้านปี และเมื่อ ๒.๔ พันล้านปีมาแล้ว แบกทีเรียชนิดนี้สังเคราะห์แสง แบบที่เรียกว่า Oxygenic photosynthesis เขาอธิบายกลไกการสังเคราะห์แสง ที่ซับซ้อน และต้องแยกส่วนประกอบของน้ำออกจากกันซึ่งเป็นสิ่งที่ยากมาก เขาบอกว่าวิวัฒนาการที่สร้างระบบสังเคราะห์แสงเกิดขึ้นครั้งเดียวในโลก เวลานี้พืชทุกชนิดใช้ระบบสังเคราะห์แสงของ Cyanobacteria ทั้งสิ้น
ระบบสังเคราะห์แสงทำให้โลกมีสีเขียวอย่างในปัจจุบัน และทำให้มีการปลดปล่อยอ็อกซิเจนสู่บรรยากาศ ทำให้โลกมีสภาพบรรยากาศอย่างที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน
แล้วเขาพาเราไปชมฝูง Monarch Butterflyมากมายเป็นล้านๆ ตัว ที่ตอนปลายฤดูร้อน พากันตั้งหน้าตั้งตาบินลงใต้จากสหรัฐอเมริกา และแคนาดา เดินทาง ๓ ชั่วอายุผีเสื้อ เพื่อไปยังจุดหนึ่งในเม็กซิโก ใช้ระบบนำทางแบบที่เรียกว่า Time-compensated sun compass โดยใช้ biological clock ร่วมกับสายตา
โลกที่เป็นบ้านของเรานั้น ผ่านการเปลี่ยนแปลงมายาวนานเกือบ ๔ พันล้านปี โดยสิ่งมีชีวิตที่วิวัฒนาการร่วมกัน และจะยังมีวิวัฒนาการต่อไป
ภาพยนตร์สารคดีชุดนี้ เป็น Edutainment สำหรับผม นำมาแนะนำสำหรับคนที่รักธรรมชาติ รักเรียนรู้ นอกจากนั้น ฝีมือของช่างภาพสุดยอดมาก
มองจากมุม KM นี่คือตัวอย่าง KT – Knowledge Translation เพื่อประโยชน์สาธารณะ ที่สุดเยี่ยมยอด
ขอขอบคุณอาจารย์หมอปรีดา มาลาสิทธิ์ ที่เอื้อเฟื้อภาพยนตร์
วิจารณ์ พานิช
๓๑ ธ.ค. ๕๘
