เมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม 2556 ที่ผ่านมา ดร.ชัยชาญ วงศ์สามัญ จากคณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ได้พานักศึกษานานาชาติไปศึกษาดูงานภาคสนามที่บ้านวังหิน ต.วังหิน อ.หนองสองห้อง จ.ขอนแก่น โดยไปดูแปลงของนายสันตพงษ์-นางพิมพ์ณิภา ภูษี และแปลงนายคำมา เทศชารี

การฝึกอบรมนานาชาติ: การศึกษาดูงานครั้งนี้เป็นการฝึกอบรมนานาชาติหลักสูตร เกษตรยั่งยืนและความมั่นคงด้านอาหาร ที่คณะเกษตรศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่นเป็นเจ้าของหลักสูตรที่จัดมาแล้ว 3 ปี โดยรัฐบาลไทยเป็นผู้รับผิดชอบงบประมาณทั้งหมด เชิญข้าราชการในประเทศที่กำลังพัฒนาทั่วโลกเข้าร่วมหลักสูตรนี้ โดยมีข้าราชการไทยจำนวน 2 ที่นั่งทุกครั้ง

ในครั้งนี้มีประเทศที่เข้าร่วมคือ มัลดีฟ เมียนมาร์ จีน โมร็อคโค ซูดาน แซมเบีย ฟิลิปปินส์ ไนจีเรีย อินเดีย บลังกาเทศ บอสวานา เนปาล จอร์แดน อียิปต์ และประเทศไทย รวมจำนวน 18 คน

ประเด็นหลัก : ดร.ชัยชาญ กล่าวว่า ใช้พื้นที่ของโครงการ คฟป.มาแล้วทุกปี ปีนี้มาที่บ้านวังหินเพราะมีประเด็นที่น่าสนใจยิ่งคือ กลุ่มปลูกผักปลอดสารพิษเพื่อการขาย ต.วังหิน อ.หนองสองห้อง จ.ขอนแก่น ที่ทำการผลิตพืชผักปลอดสารพิษเพื่อบริโภคและเพื่อขายเป็นอาชีพได้ โดยสามารถทำการผลิตเพื่อระบบเกษตรแบบมีสัญญา contract farming และนำไปขายในระบบตลาดชุมชน และที่น่าสนใจคือ มีเด็กหนุ่มสาวที่จบปริญญาตรีหันมาทำการเกษตรเป็นอาชีพหลัก และมีการรวมกลุ่มการผลิตและการขาย

นอกจากนี้ยังมีประเด็นรองอื่นๆคือ การทำเกษตรผสมผสาน การทำนาชีวภาพ ป่าหัวไร่ปลายนา การทำปุ๋ยชีวภาพ การทำอาหารสัตว์ ของใช้ในครัวเรือนและการเลี้ยงสัตว์

สิ่งที่ปรากฏ: ได้เดินทางเข้าร่วมการศึกษาดูงานครั้งนี้ และมีส่วนได้แลกเปลี่ยนกับสมาชิกหลักสูตรนี้ด้วย ดร.ชัยชาญ เป็นผู้ดำเนินรายการเองโดยมีผู้ช่วยให้ความสะดวก โดยทำการสัมภาษณ์เจ้าของแปลงในประเด็นที่สำคัญๆ เช่น ข้อมูลพื้นฐานของครอบครัว การศึกษา อาชีพ ความสนใจ และจุดเปลี่ยนของการตัดสินใจที่มาทำการเกษตรแบบปลอดสารพิษ และประสบการณ์ การผลิต การตลาด ปัญหา อุปสรรค์ต่างๆ รวมไปถึงแนวความคิดในอนาคตที่มาจากฐานประสบการณ์ในปัจจุบัน

หลังจากนั้นเป็นการเปิดเวทีซักถาม แลกเปลี่ยนกัน ซึ่งสมาชิกกลุ่มได้แสดงความเห็นกันมากมาย รวมไปถึงการแลกเปลี่ยนจากประสบการณ์ในประเทศของเขาเหล่านั้นเองด้วย

 

ความเห็นโดยสรุป :

·  เป็นกิจกรรมที่เกิดประโยชน์มากๆทั้งผู้มาเรียนรู้และเจ้าของพื้นที่ ทั้งสองฝ่ายได้ความรู้และประสบการณ์ใหม่ๆซึ่งกันและกัน โดยเฉพาะเรื่องระบบการตลาด ที่สามารถรองรับการผลิตที่สามารถประกอบกิจกรรมนี้เป็นอาชีพได้

·  การเกิดขึ้นและพัฒนาการของกรณีกลุ่มผู้ปลูกผักปลอดสารพิษบ้านวังหินนี้ เป็นผลโดยตรงจากโครงการ คฟป. ที่มีกระบวนการมาริเริ่ม สนับสนุน และคอยเติมเต็มในส่วนที่ชุมชนขาด เมื่อเวลาผ่านไประยะหนึ่งแล้ว ชุมชนเกิดความมั่นใจมากขึ้นถึงการประกอบกิจกรรมนี้ เพราะเวลาได้พิสูจน์ในสิ่งที่ผู้ผลิตกังวลมาตลอดคือระบบตลาด

·  โดยเฉพาะเด็กหนุ่มสาวที่ชื่อ สันตพงษ์และพิมพ์นิภานั้น มีความมั่นใจมาก และมองไปข้างหน้าว่าจะผลิตอะไรจะไม่ผลิตอะไร หรือผลิตอะไรน้อยลง คือเรียนรู้ระบบตลาดมากขึ้น และมีความเชื่อว่าในอนาคตเขาสามารถเปิดตลาดใหม่ๆได้อีก เช่น กรณีที่ RDI เสนอให้เอาผลผลิตมาวางขายที่หน้าสถาบันในวันที่เขาเดินทางมาส่งผลผลิตให้โรงแรมพูลแมนนั้น ตลาดเล็กๆอย่าง RDI ตอบรับดีมาก เพราะข้าราชการทุกคนมีครอบครัว และอาหารทุกวันก็ต้องมีผัก การที่ 1 สัปดาห์มาขายหนึ่งครั้ง ข้าราชการที่เป็นแม่บ้านก็จะซื้อกักตุนเอาไว้มากเพียงพอที่ต้องการ โดยไม่ต้องไปเสียเวลาขับรถไปซื้อที่ตลาด อีก ตลาดในลักษณะนี้ยังมีอีกมากมาย ที่เป็นสถานที่ราชการ แต่จำนวนผลผลิตยังไม่เพียงพอต่อการเปืดตลาดใหม่ๆ

·  ผู้มาศึกษาดูงานเห็นประเด็นเชื่อมโยงว่า เกษตรกรต้องการเจ้าหน้าที่เข้ามาสนับสนุนและนำทางเดินให้เขาสักระยะหนึ่ง แล้วเขาจะเดินต่อไปได้เอง และเชื่อมั่นในศักยภาพของชาวบ้าน

·  ประเด็นคนหนุ่มสาวหันกลับมาทำงานการผลิตการเกษตรก็สามารถจุดประกายแนวทางสนับสนุนในงานของเขาเหล่านั้นได้ ผู้มาศึกษาดูงานตระหนักในบทบาทหน้าที่ของราชการที่ต้องทำกับเกษตรกรในชนบท

ความเห็นเพิ่มเติมเกี่ยวกับ ส.ป.ก.

·  จากการเข้าร่วมการศึกษาดูงานต่างๆ มีความเห็นว่า เนื่องจากการสื่อสารใช้ภาษาอังกฤษและผู้ที่รับผิดชอบหลักคือ ดร.ชัยชาญ ที่ทำหน้าที่แปลทั้งสองฝ่ายตลอดเวลานั้น เหนื่อยเกินไป และที่สำคัญทราบว่า ตัว ดร.ชัยชาญเองมีงานที่รับผิดชอบมาก การเตรียมหรือประสางานในกระบวนการเรียนการสอนนั้น เห็นว่าควรพัฒนามากขึ้น เช่น ข้อมูลต่างๆที่เกี่ยวกับแปลงเกษตรกรควรทำการสรุปทั้งภาษาไทยและอังกฤษ และแจกให้กับสมาชิกผู้มาศึกษาดูงานก่อนล่วงหน้าเพื่อการเตรียมตัวและตั้งประเด็นคำถาม แลกเปลี่ยนให้ลึกซึ้งมากขึ้น

·  ส.ป.ก. ควรประสานงานและร่วมมือกับหน่วยงานอื่นๆอีกที่มาตั้งป้ายเป็นศูนย์เรียนรู้ เช่น กศน. สำนักงานส่งเสริมการเกษตร สำนักงานพัฒนาที่ดิน และ ฯ เพื่อร่วมมือกันสร้างอุปกรณ์การสอนต่างๆที่เหมาะสม เช่น โปสเตอร์ แผ่นพับที่สรุปสาระต่างๆไว้ทั้งภาษาไทยและอังกฤษ ป้ายแสดงต่างๆทั้งภาษาไทยและอังกฤษเป็นต้น หรืออาจมีการศึกษาเรื่องนี้และนำเสนอสิ่งที่ต้องทำเพื่อเป็นศูนย์เรียนรู้ที่สมบูรณ์มากขึ้น

·  ส.ป.ก. จังหวัดควรสรุปเป็นเอกสาร หรือดัดแปลงเอกสารต่างๆที่เกี่ยวกับแปลงเกษตรกรเหล่านี้ให้เป็นเอกสารสรุปเพื่อแนะนำศูนย์เรียนรู้แล้วนำไปเผยแพร่ให้หน่วยงานต่างๆรับรู้รับทราบว่ามีแหล่งเรียนรู้เรื่องนี้ที่นี่ มีข้อมูลการติดต่อประสาน เป็นต้น

·  จัดระบบสื่อสารระหว่างศูนย์เรียนรู้และ ส.ป.ก.จังหวัด เช่น เรื่องที่ ดร.ชัยชาญพาสมาชิกหลักสูตรนี้เข้าพื้นที่ศึกษาดูงานนั้น ไม่ได้ผ่านไปที่ ส.ป.ก.จังหวัดขอนแก่น แต่ต่อตรงไปที่พื้นที่เลย ส.ป.ก.จังหวัดควรทราบ อาจจะนัดหมายกับแปลงทั้งหมดว่า หากใครมาศึกษาดูงานให้รายงานให้ทราบด้วย เพื่อ ส.ป.ก.อาจจะมีคนลงไปเสริมเติมต่างๆ และอย่าน้อยก็เป็นสถิติการใช้ประโยชน์ศูนย์เรียนรู้

·  มีปัญหาใหญ่ที่เกษตรกรกำลังเผชิญคือความแห้งแล้ง ไม่มีน้ำรดแปลงผัก สระน้ำแห้งหมด ใช้น้ำบาดาลแต่ต้องการการพัฒนาแหล่งน้ำบาดาลให้มีปริมาณน้ำมากกว่าที่มีอยู่ในปัจจุบัน  หรือต้องการหน่วยงานราชการเข้ามาศึกษาวิเคราะห์ และช่วยเหลือเรื่องแหล่งน้ำที่ต้องนำไปใช้เพื่อการผลิต

·  จากปัญหาเรื่องน้ำดังกล่าวอาจจะต้องทำการวิจัย ศึกษาไปด้วยพร้อมกันคือ การนำระบบน้ำหยดที่ประหยัดน้ำมาใช้กับการเกษตรปราณีตแบบนี้ เพื่อลดความเสี่ยง และเป็นการประหยัดทรัพยากรน้ำเพื่อการผลิต