การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์นั้นที่จริงต้องพัฒนากันที่รากเหง้า   โดยในทางปฏิบัตินักพัฒนาต้องสามารถบูรณาการองค์ความรู้ต่างๆ เข้าด้วยกัน    ทั้งแนว ปรัชญา   Essentialism  or Perennials    แนว ปรัชญา   Progressive / Reconstructive (OD,OL,LO)   ให้สอดคล้องกับโครงสร้างพื้นฐานและวัฒนธรรมขององค์กร    โดยปัจจัยพื้นฐานนั้นต้องไม่มองข้ามประเด็นทรัพยากรที่มีอยู่ในองค์กร  ไม่ว่าจะเป็น  คน สิ่งของ  งบประมาณ และทรัพยากรอื่น ๆ  โดยต้องนำทรัพยากรที่มีอยู่มาบริหารจัดการให้เอื้อต่อการพัฒนา  มีแผนทั้งระยะสั้นและระยะยาวมารองรับ  โดยเฉพาะแผนในระยะยาวต้องมุ่งเน้นที่การพัฒนามนุษย์ที่รากเหง้าให้เป็นคนที่คิดเป็น  ทำเป็น  เพื่อสู่การพัฒนาที่ยั่งยืนในที่สุด  ซึ่งจำเป็นต้องมีการประเมินระบบอย่างต่อเนื่องเพื่อพัฒนาระบบการศึกษาให้สอดคล้องกับประเด็นปัญหาใหม่ที่เกิดขึ้น  และเป็นไปตามเป้าหมาย โดยไม่ควรมองข้ามความคุ้มค่าคุ้มทุน  

            ในฐานะ HRD  การวางแผนพัฒนาการศึกษาและการพัฒนาเศรษฐกิจจึงจำเป็นต้อง มองให้ ประสานกันและมีส่วนสนับสนุนซึ่งกันและกัน    โดย การให้การศึกษาเบื้องต้นแก่ประชาชนนับว่าเป็นความจำเป็นอันดับแรกในการพัฒนาการศึกษา และในขณะเดียวกัน การจัดแนวการศึกษาให้สอดคล้องกับความต้องการของประเทศในด้านกำลังคนก็นับว่าเป็นสิ่งสำคัญที่มิได้ยิ่งหย่อนกว่ากัน ในระยะของการดำเนินงานตามแผนพัฒนาการเศรษฐกิจจึง ควรมีการ กำหนดว่า ควร ผลิตกำลังคนในระดับต่างๆ ที่จะใช้ในแผนงานพัฒนาเศรษฐกิจของประเทศแต่ละแขนงอย่างเพียงพอ ควบคู่ไปด้วย การวางแผนพัฒนาทรัพยากรมนุษย์  สิ่งที่สำคัญที่สุดที่ต้องคำนึงอยู่เสมอคือ  ถ้าจะพัฒนาต้องเริ่มต้นที่ตัวคนก่อนเป็นอันดับแรก   หลังจากนั้นก็ศึกษาระบบ และบริบท สภาพปัญหาที่แท้จริง  นโยบาย  ภาคีเครือข่ายเอาด้วยหรือไม่   ความศรัทธาของระบบการศึกษา  ช่องทางการพัฒนาน่าจะเกิดผลมากน้อยแค่ไหน   อะไรคือตัวชี้วัดที่สำคัญ   ปัญหาที่แท้จริงคืออะไร   จริงใจที่จะแก้ไขปัญหามากน้อยเพียงใด ฯลฯ  ซึ่งตัวแปรเหล่านี้จำเป็นต้องมาวิเคราะห์ก่อนวางแผนพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ทั้งระยะสั้นและระยะยาวให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อไป    

  .................................................    

โดย  คนึงนิจ อนุโรจน์