ข้าพเจ้ามีโอกาสได้ไปฝึกปฏิบัติงานที่ศูนย์การแพทย์กาญจนาภิเศก ได้เจอผู้ป่วยโรคหลอดเลือดและสมอง (Stroke) อยู่หลายท่าน นอกจากอาการอ่อนและร่างกายซีกใดซีกหนึ่งแล้ว มักพบปัญหาในเรื่องของการกิน/กลืน (Dysphagia) ร่วมในบางรายด้วย ดังนั้นบทบาทของนักกิจกรรมบำบัดนอกจากฟื้นฟูร่างกายด้านที่อ่อนแรงแล้ว อีกหนึ่งบทบาทที่สำคัญคือ การกระตุ้นการกลืน
ปัญหาด้านการกลืนของผู้ป่วยมีหลากหลายรูปแบบ เช่น กลืนน้ำได้แต่กลืนอาหารไม่ได้ หรือ กลืนน้ำไม่ได้แต่กลืนอาหารได้ปกติ หรืกลืนอะไรไม่ได้เลย
บทบาทของนักกิจกรรมบำบัดต้องเริ่มจากการประเมินโดย
- ดูการรับรู้ความเข้าใจของผู้ป่วย (Perception) ว่าเขาสามารถฟังคำสั่งพูดคุยรู้เรื่องหรือไม่ ถ้าหากผู้ป่วยไม่เข้าใจหรือไม่รู้เรื่องก็จะส่งผลให้การรักษาไม่ประสบผลสำเร็จ
- ท่าทางของผู้ป่วย (Position)และความทนทานของร่างกาย (Endurance) ถ้าผู้ป่วยยังไม่สามารถนั่งทรงท่าของร่างกายไว้ได้ การป้อนอาหารทางปากจะทำให้เกิดการสำลักได้ง่าย
- การทำงานของกล้ามเนื้อของปาก แก้ม ลิ้น (Oral-motor movement) หากกล้ามเนื้อเหล่านี้มีอาการอ่อนแรง จะส่งผลให้เกิดภาวะน้ำลายไหล (Drooling) และมีความยากลำบากในการควบคุมการดูด เคี้ยว กลีน ได้
- ปฏิกริยาตอบสนองกลับในช่องปาก (Reflex) เช่น Gag reflex เพื่อดูว่าผู้ป่วยมีการตอบสนองต่่ออาหารที่เข้าไปอย่างเหมาะสมหรือไม่ เพื่อป้องกันไม่ให้อาหารไหลลงหลอดลมและปอด
บทบาทของนักกิจกรรมบำบัดในการบำบัดฟื้นฟูผู้ที่มีปัญหาการกลืนบทบาทของนักกิจกรรมบำบัดในการบำบัดฟื้นฟูผู้ที่มีปัญหาการกลืน
- การจัดท่าทางในการรับประทานอาหารให้ถูกต้อง ผู้ป้วยนั่งหลังตรง คอตรง ไม่เอียงไปด้สนใดด้านหนึ่ง
- การกระตุ้น/ยับยังปฏิกริยาการตอบกลับในช่องปากที่มาก/น้อยเกินไป(Hypo/Hyper Reflex)ให้เหมาะสมเพื่อให้เกิดกลไกลการป้องกันตัวอย่างอัตโนมัตเมื่อมีอาหาตกเข้าหลอดลม
- การกระตุ้นการทำงานของกล้ามเนื้อของปาก แก้ม ลิ้น (Oral-motor stimulation) ให้สามารถควบคุมการทำงานในการดูด เคี้ยว กลืน ได้อย่างเหมาะสม
- การปรับระดับอาหารให้เหมาะสมตามความสามารถในการกลืนของผู้ป่วย โดยมีระดับอาหารตามความข้นดังนี้
-(Puree) อาหารข้นหนืด ไม่มีน้ำผสมอยุ่ เช่น ฟักทองบด มันบด
- (Thick Puree- No liquids) เช่น สังขยา วุ้น โจ๊กข้น
- (Thick and thin puree-thick liquid) เช่น โยเกิร์ต
- (Mechanical soft thick liquid) เช่น ข้ามต้มปลา
- (Mechanical soft diet) เช่น อาหารอ่อน ข้าวต้มเครื่อง ก๋วยเตี๋ยวน้ำ
- (Regular diet) อาหารปกติ
จะเห็นได้ว่า การฝึกกลืนในผู้ป่วยนั้น ไม่ใช่เพียงป้อนอาหารเข้าปากเท่านั้น ยังมีรายละเอียดที่ละเอียดอ่อนอีกมากมาก สิ่งเหล่านี้เป็นบทบาทหนึ่งในการทำการบำบัดฟื้นฟูของนักกิจกรรมบำบัด
