ดร.ถาวร พงษ์พานิช อาจารย์นักวิจัยพัฒนาท้องถิ่นเพื่อคุณภาพชีวิตของชาวชนบทภาคเหนือตอนล่าง

         ดร.ถาวร  พงษ์พานิช (นามสกุลเดิม รอดเทศ)  เกิดเมื่อวันที่  17 กรกฎาคม  พ.ศ. 2497  ณ บ้านแม่ระกา  ตำบลแม่ระกา  อำเภอวังทอง  จังหวัดพิษณุโลก  เป็นบุตรคนที่ 2  ของนายถวิล และ นางบุญช่วย  รอดเทศ  มีพี  1 คน คือ พันเอกโอภาส  รอดเทศ
        ดร.ถาวรเข้าเรียนระดับประถม เมื่อ พ.ศ. 2503 ที่โรงเรียนพิณพลราษฏร์ ตั้งตรงจิตร 12  อำเภอวังทอง  จังหวัดพิษณุโลก  จบชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 ใน พ.ศ. 2507  แล้วเรียนต่อที่โรงเรียนจ่านกร้อง  ตำบลในเมือง  อำเภอเมืองพิษณุโลก  จบชั้นประถมศึกษาปีที่ 7  ใน พ.ศ. 2510   เข้าเรียนต่อระดับมัธยมที่โรงเรียนเฉลิมขวัญสตรี  ตำบลในเมือง  อำเภอเมืองพิษณุโลก  จบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 3  ใน พ.ศ. 2513  แล้วเข้าศึกษาต่อที่วิทยาลัยครูพิบูลสงคราม(ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม) จนสำเร็จการศึกษาได้รับประกาศนียบัตรวิชาการศึกษาชั้นสูง (ป.กศ.สูง)  วิชาเอกวิทยาศาสตร์ ใน พ.ศ. 2517  แล้วศึกษาต่อระดับปริญญาตรี ที่มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒพิษณุโลก (ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยนเรศวร)  สำเร็จการศึกษาได้รับพระราชทานปริญญาการศึกษาบัณฑิต (กศ.บ.) สาขาวิชาพิสิกส์ ใน พ.ศ. 2519 
          ระหว่างเข้ารับราชการครู ใน พ.ศ. 2521  ได้ศึกษาต่อระดับปริญญาโท ที่มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒประสานมิตร(ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ)  สำเร็จการศึกษา ได้รับพระราชทานปริญญาการศึกษามหาบัณฑิต(กศ.ม.) สาขาจิตวิทยาพัฒนาการ ใน พ.ศ. 2523   และต่อมาใน พ.ศ. 2544 ได้ศึกษาต่อระดับปริญญาเอก มหาวิทยาลัยแม่โจ้  จังหวัดเชียงใหม่  สำเร็จการศึกษาได้รับพระราชทานปริญญาศิลปศาสตรดุษฎีบัณฑิต(ศศ.ด.) สาขาการวางแผนและพัฒนาชนบท ใน พ.ศ. 2550
            ดร.ถาวรเริ่มรับราชการครู เมื่อ พ.ศ. 2519 ที่โรงเรียนบ้านเนินสว่าง  อำเภอวังทอง  จังหวัดพิษณุโลก  พ.ศ. 2521 ย้ายไปเป็นครูที่โรงเรียนวัดบางสะพาน  ในอำเภอเดียวกัน  พ.ศ. 2525 โอนไปดำรงตำแหน่ง ศึกษานิเทศก์ 4  สำนักงานการประถมศึกษาจังหวัดพิษณุโลก  แล้วได้เลื่อนตำแหน่งสูงขึ้นตามลำดับ คือ พ.ศ. 2527  เป็นศึกษานิเทศก์  5  พ.ศ. 2532  เป็นศึกษานิเทศก์ 6  พ.ศ. 2536  เป็นศึกษานิเทศก์ 7    ต่อมา พ.ศ. 2538 ได้โอนไปดำรงตำแหน่ง  อาจารย์ 2 ระดับ 7 ในคณะครุศาสตร์  มหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม   พ.ศ. 2552 ย้ายไปดำรงตำแหน่งผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนา  คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม  จนถึงแก่กรรม
          ในขณะรับราชการครู นางถาวรมีความตั้งใจอบรมสั่งสอนศิษย์ให้มีความเจริญก้าวหน้าทางการศึกษา   หมั่นศึกษาค้นคว้าหาความรู้มาพัฒนาการจัดการเรียนการสอนอยู่ตลอดเวลา   หลังสำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโท  ได้โอนมาเป็นศึกษานิเทศก์ สำนักงานการประถมศึกษาจังหวัดพิษณุโลก  ซึ่งเป็นช่วงหลังประกาศใช้หลักสูตรประถมศึกษาพุทธศักราช 2521 ดร.ถาวรจึงได้เป็นกำลังสำคัญคนหนึ่งในการจัดอบรมครูผู้สอนชั้นประถมศึกษาปีที่ 1-6 ร่วมกับวิทยาลัยครูพิบูลสงคราม  เพื่อให้มีความรู้ความสามารถในการนำหลักสูตรไปใช้จัดการเรียนการสอน  หลังอบรมเสร็จก็ได้ติดตามประเมินผลดูความก้าวหน้าในการจัดการเรียนการสอนของครูอย่างต่อเนื่องด้วย
             นายสุรศักดิ์  เลียววิจักขณ์  ผู้เคยเป็นหัวหน้าหน่วยศึกษานิเทศก์ สำนักงานการประถมศึกษาจังหวัดพิษณุโลก ซึ่งเป็นผู้บังคับบัญชาของนางถาวร  ได้เขียนถึง ดร.ถาวรไว้ในเอกสารบันทึกประวัติดร.ถาวร  พงษ์พานิช  ความตอนหนึ่งว่า
            “...นางถาวร  พงษ์พานิช  ได้ปฏิบัติงานในตำแหน่งศึกษานิเทศก์อย่างเต็มความรู้ความสามารถและไม่เกี่ยงงาน  ผลงานที่ปรากฏ เช่น
             1.เป็นคณะนิเทศการศึกษาในโรงเรียนประถมศึกษาจังหวัดพิษณุโลกร่วมกับศึกษานิเทศก์คนอื่นๆ ตามแผนงานโครงการนิเทศติดตามและประเมินผล อย่างมีความรับผิดชอบ  เป็นผู้มีวิสัยทัศน์ในการนิเทศ  มีเครื่องมือเก็บรวบรวมข้อมูล  มีการวิเคราะห์ข้อมูล และรายงานผลอย่างเป็นระบบ 
             2.เป็นวิทยากรอบรมครูตามหลักสูตรประถมศึกษาพุทธศักราช 2521  ในกลุ่มประสบการณ์ทักษะ(คณิตศาสตร์) ร่วมกับคณาจารย์จากวิทยาลัยครูพิบูลสงคราม
            3.เป็นนักวิจัย  โดยเป็นคณะวิจัยในเกือบทุกโครงการของศึกษานิเทศก์จังหวัด  โดยร่วมวางแผนกำหนดโครงการ  กำหนดขั้นตอนวิธีดำเนินการวิจัย ร่วมกับคณะวิจัยของจังหวัด และคณะวิจัยจากสำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ...”
             ผลงานที่ดร.ถาวรจัดทำร่วมกับคณะวิจัยของจังหวัด เช่น  คู่มือชุดฝึกทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ชั้นประถมศึกษาปีที่ 5 และชั้นประถมศึกษาปีที่ 6     คู่มือครูชุดทักษะการแก้โจทย์ปัญหา ชั้นประถมศึกษาปีที่ 3-6    การวิจัยเรื่องเด็กพิการเรียนร่วมกับเด็กปกติ  ฯลฯ
           นายสุรศักดิ์  เลียววิจักขณ์  ได้กล่าวเพิ่มเติมถึงความรู้ความสามารถเป็นพิเศษของดร.ถาวรไว้เอกสารฉบับเดียวกัน ความตอนหนึ่งว่า
           “...นางถาวรเป็นผู้มีความรู้ความเข้าใจในด้านต่อไปนี้เป็นอย่างดี
          1. ด้านจิตวิทยาในทุกสาขา  โดยสามารถนำหลักจิตวิทยามาประยุกต์ใช้ในการนิเทศติดตามประเมินผลและการปฏิบัติงานได้เป็นอย่างดี  ทำให้ได้รับคำชื่นชม จากทั้งผู้บังคับบัญชา  ผู้บริหารสถานศึกษา  ครู และเพื่อนร่วมงานอยู่เสมอ
          2. ด้านความเป็นเหตุเป็นผล  โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเชิงคณิตศาสตร์  จึงได้รับมอบหมายให้เป็นศึกษานิเทศก์รับผิดชอบงานคณิตศาสตร์
            3. ด้านทักษะการใช้ภาษาและด้านการใช้เทคโนโลยี  จนสามารถเป็นที่พึ่งให้แก่
ผู้บังคับบัญชาและผู้ร่วมงานได้เป็นอย่างดี...”
             เมื่อโอนมาเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม  ดร.ถาวรได้ปฏิบัติงานอย่างเข้มแข็งและเป็นแบบอย่างที่ดี  จนได้รับแต่งตั้งเป็นผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนา  ซึ่งในช่วงดังกล่าว ดร.ถาวรได้เป็นกำลังหลักในการเตรียมงานและจัดงานประชุมราชภัฎวิชาการระดับชาติครั้งที่ 2  เรื่อง “การวิจัยท้องถิ่นเพื่อแผ่นดินไทย : พัฒนาคุณภาพชีวิตของคนในท้องถิ่น” ซึ่งมหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงครามรับเป็นเจ้าภาพ ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2554  และงานรับพระราชทานปริญญาบัตรของมหาวิทยาลัยราชภัฎภาคเหนือทั้ง 8 แห่งในเดือนมีนาคมปีเดียวกัน  จากนั้นในเดือนพฤษภาคม มีการเตรียมการรับเสด็จสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯสยามบรมราชกุมารี ด้วย
                นอกจากงานในหน้าที่ปกติแล้ว ดร.ถาวรยังได้ปฏิบัติงานช่วยเหลือสังคมและองค์กรภายนอกอีก เช่น  เป็นผู้ประสานงานและผู้ทรงคุณวุฒิศูนย์ประสานงานความมั่นคง กอ.รมน.ภาค 3  เป็นคณะกรรมการเครือข่ายสหวิทยาการแห่งราชบัณฑิตสถานภาคเหนือตอนล่าง  เป็นประธานเครือข่ายคณะกรรมการเครือข่ายผู้อำนวยการสถาบันวิจัยและพัฒนามหาวิทยาลัยราชภัฎภาคเหนือตอนล่าง ฯลฯ  ซึ่งดร.ถาวรก็สามารถปฏิบัติงานสำเร็จเรียบร้อยด้วยดีทุกงาน
              ดร.สว่าง  ภู่พัฒน์วิบูลย์  อธิการบดีมหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงคราม  ได้กล่าวถึงนางถาวรไว้ในหนังสืออนุสรณ์พิธีพระราชทานเพลิงศพ ดร.ถาวร  พงษ์พานิช  ความตอนหนึ่งว่า
             “...ดร.ถาวร  พงษ์พานิช  ได้แสดงศักยภาพของตัวเองเป็นที่ประจักษ์แก่บุคคลในแวดวงการศึกษา  ในความรู้สึกของผม  ดร.ถาวร เป็นผู้ประสานงานที่ดีเยี่ยม  ประสานได้ทั้งหน่วยงานภายในและหน่วยงานภายนอก  ได้ทั้งระดับสถาบันและระดับนานาชาติ  เห็นได้ชัดจากงานราชภัฎวิจัยครั้งที่ 2  ซึ่งหลังจากมหาวิทยาลัยราชภัฎรับเป็นเจ้าภาพงานนี้แล้ว  ผมรู้สึกหนักใจลึกๆ  แต่ได้ ดร.ถาวรและทีมงานที่เข้มแข็ง ทำให้งานผ่านไปด้วยดีเยี่ยม  ชาวราชภัฏทุกคนภูมิใจในความเป็นราชภัฎ...”            
           ดร.ถาวรเป็นผู้ที่มีอารมณ์ดี  เป็นกัลยาณมิตรกับผู้ร่วมงานและผู้บังคับบัญชา  ดังที่ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ดร.พิทักษ์  อยู่มี  รองอธิการบดีฝ่ายวิชาการ มหาวิทยาลัยราชภัฎพิบูลสงครามได้กล่าวไว้ในหนังสือเล่มเดียวกันความตอนหนึ่งว่า
            “...ดร.ถาวรเป็นคนที่มีอัธยาศัยไมตรีที่ดีมาก  เป็นคนอารมณ์ดี  เป็นที่รักของน้องๆ  มีความตั้งใจและมุ่งมั่นในการทำงานมาก  จากการที่ได้มีโอกาสสัมผัสการทำงานมาด้วยกัน ดร.ถาวรจะเป็นคนที่สนุกกับงาน ถึงแม้งานจะมากก็ไม่เคยบ่น  โดยเฉพาะการช่วยเหลือน้องๆ  ช่วยคิด ช่วยทำงานวิจัย  ลงพื้นที่เพื่อจะแก้ปัญหาชุมชน...”
             ดร.ถาวรเป็นนักวิจัยที่ได้รับทุนการวิจัยจากหลากหลายสาขา ทั้งด้านวิทยาศาสตร์  สังคม  สิ่งแวดล้อม และการศึกษา  จากหลายแหล่งทุน  มีงานวิจัยที่สำคัญหลายเรื่อง เช่น
             - พ.ศ. 2540  เรื่องมุมมองของคณะกรรมการบริหารองค์การบริหารส่วนตำบลต่อการจัดการศึกษา อำเภอวังทอง จังหวัดพิษณุโลก  ได้แหล่งทุนวิจัยจากสถาบันราชภัฎพิบูลสงคราม
             -พ.ศ. 2543  เรื่องการสร้างรูปแบบการสอนตามวิธี Constructivism(การเรียนรู้จากกลุ่มและการค้นพบ) เพื่อพัฒนาการเรียนการสอนกลุ่มสร้างเสริมประสบการณ์ชีวิต(วิชาวิทยาศาสตร์) ชั้นประถมศึกษาปีที่ 6  โรงเรียนสาธิตสถาบันราชภัฎพิบูลสงคราม  ได้แหล่งทุนวิจัยจากคุรุสภา
             -พ.ศ. 2543  เรื่องการสร้างรูปแบบการสอนตามวิธี Constructivism เพื่อนำไปพัฒนาครูสอนวิทยาศาสตร์ในโรงเรียนมัธยมศึกษาตอนต้น กรมสามัญศึกษา และครูประถมศึกษาสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการประถมศึกษาแห่งชาติ จังหวัดพิษณุโลก  ได้แหล่งทุนวิจัยจากโครงการพัฒนาการเรียนการสอนวิทยาศาสตร์และวิทยาศาสตร์ประยุกต์ในสถาบันราชภัฎ ซึ่งเป็นเงินช่วยเหลือจากต่างประเทศ
             -พ.ศ. 2545  เรื่องการศึกษาสมรรถภาพและทักษะกระบวนการทางวิทยาศาสตร์ขั้นพื้นฐานของนักศึกษาสายครู โปรแกรมฟิสิกส์  สถาบันราชภัฎพิบูลสงคราม พิษณุโลก   ได้แหล่งทุนวิจัยจากสถาบันราชภัฎพิบูลสงคราม
            -พ.ศ. 2545-2547  เรื่องกรณีศึกษาชุมชนเพื่อพัฒนาการท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์เชิงอนุรักษ์เขาสมอแคลง  อำเภอวังทอง  จังหวัดพิษณุโลก   ได้แหล่งทุนวิจัยจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย(สกว.)
           -พ.ศ. 2548-2549  เรื่องโครงการวิจัยสภาวการณ์เด็กและเยาวชนภาคเหนือตอนล่าง  ได้แหล่งทุนวิจัยจากสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ(สสส.)  สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย(สกว.) และสถาบันรามจิตติ
           -พ.ศ. 2548-2549  เรื่องการพัฒนาชุดการฝึกอบรมเพื่อพัฒนาความตระหนักในการอนุรักษ์และฟื้นฟูป่าไม้ของเยาวชนเขาสมอแคลง  อำเภอวังทอง  จังหวัดพิษณุโลก  ได้แหล่งทุนวิจัยจากองค์การบริหารส่วนจังหวัดพิษณุโลก 
                                                 ฯลฯ
            เครื่องราชอิสริยาภรณ์ชั้นสูงสุดที่ได้รับพระราชทานคือ  ทวีติยาภรณ์ช้างเผือก  ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย  และเหรียญจักรพรรดิมาลา
           ดร.ถาวรสมรสกับนายมนตรี  พงษ์พานิช(อดีตพนักงานการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคจังหวัดพิษณุโลก)  เมื่อ พ.ศ. 2523  มีบุตร 3 คน คือนายนริศร  นายแพทย์มณฑล  และนางสาวมนสิการ  พงษ์พานิช
           ในเช้าวันที่ 5  ธันวาคม  พ.ศ. 2554  หลังจากดร.ถาวรไปทำบุญเนื่องในโอกาสวันเฉลิมพระชนมพรรษาพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ที่วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ  จังหวัดพิษณุโลก ได้ประสบอุบัติเหตุทางรถยนต์และถึงแก่กรรมอย่างกระทันหันในเวลาประมาณ 7.00 น.  สิริอายุ  57 ปี  4 เดือน  18 วัน
 
                            แด่    เพื่อนผู้มั่งมีไมตรีจิต
                            ครู   ของศิษย์ผู้นำทางสว่างใส
                            ถา    วรกิจที่กูลเกื้อเอื้ออำไพ
                            วร    นารถผู้จากไปให้อาดูร
                                          ดร.อมรวิชช์  นาครทรรพ
                                          ผู้อำนวยการสถาบันรามจิตติ 

                                                                     นายธเนศ  ขำเกิด    ผู้เรียบเรียง

                                        ข้อมูลอ้างอิง
            1. อนุสรณ์พิธีพระราชทานเพลิงศพ  ดร.ถาวร  พงษ์พานิช  ณ เมรุวัดคูหาสวรรค์  จังหวัดพิษณุโลก  วันอาทิตย์ที่  11  ธันวาคม  2554

            2. เอกสารบันทึกประวัติดร.ถาวร  พงษ์พานิช