จากคำตรัสของพระพุทธองค์ที่ว่า

สังขารทั้งปวงไม่เที่ยง

สังขารทั้งปวงเป็นทุกข์

ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา

มีคำที่น่าสนใจคือ คำว่า ทุกข์ , สังขาร ,เที่ยง , อนัตตา แต่ในที่นี้ขอให้ความสนใจอยู่เพียงคำว่า ทุกข์ และ ธรรมทั้งปวงเป็นอนัตตา โดยสังเขป

ที่ว่าธรรมทั้งปวงนั้น เนื่องจากทุกปรากฏการณ์หรือสภาวะเรียกว่า ธรรม ทั้งสิ้นเนื่องจาก ธรรม คือ ทุกสิ่ง

ธรรมในพระพุทธศาสนา

ธรรมในพุทธศาสนา เมื่อกล่าวตามหลักแห่งพุทธศาสนา คำว่า ธมฺม ในภาษาบาลี ย่อมเล็งถึงของทุกสิ่งทุกอย่างโดยไม่ยกเว้นอะไร และแบ่งออกเป็น ๔ ประเภท คือ

ก. ตัวธรรมชาติ หรือปรากฏการณ์ตามธรรมชาติทั้งหมด เรียกว่า สภาวธรรม

ข. กฎธรรมชาติทั้งหมด เรียกว่า สัจจธัมม์

ค. หน้าที่ของมนุษย์ตามกฎธรรมชาติ เรียกว่า ปฏิปัติธัมม์

ง. ผลที่ได้รับจากการทำหน้าที่ เรียกว่า วิปากธัมม์

พุทธทาสภิกขุ การทำงานคือการปฏิบัติธรรม หน้า ๑๔

ธรรมทั้งปวงล้วนเป็นอนัตตา คือ ไม่ใช่ตัวตน ไม่อยู่ใต้อำนาจของผู้ใด ไม่มีผู้ใดเป็นเจ้าของ มีจุดแยกคือ ธรรมใดที่มีลักษณะของความเป็นอนัตตา ** แต่ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น เรียก สังขตธรรม ส่วนธรรมใดแม้จะมีลักษณะของความเป็นอนัตตา แต่ปัจจัยปรุงแต่งไม่ได้ เรียก อสังขตธรรม

ส่วนคำว่า ทุกข์ ขึ้นอยู่กับว่าเราจะพิจารณาตัว ทุกข์ ด้วย ลักษณะหรืออาการที่ปรากฏแก่ทุกสรรพสิ่ง (๑) และ ลักษณะหรืออาการที่ปรากฏแก่สัตว์คือมนุษย์ (๑) และ โดยสภาพที่ปรากฏ (๑)

เมื่อพิจารณาทุกข์ด้วยลักษณะที่ปรากฏโดยทั่วไป

ข้อกำหนดว่าสิ่งใดเป็นทุกข์ มีลักษณะที่จัดเข้าในลักษณะของทุกข์ จะพบว่า ทุกข์มีลักษณะ ๓ คือ

ทุกขลักษณะ เครื่องกำหนดว่าเป็นทุกข์, ลักษณะที่จัดว่าเป็นทุกข์, ลักษณะที่แสดงให้เห็นว่าเป็นทุกข์คือ
๑. ถูกการเกิดขึ้นและการดับสลายบีบคั้นอยู่ตลอดเวลา
๒. ทนได้ยากหรือคงอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้
๓. เป็นที่ตั้งแห่งความทุกข์
๔. แย้งต่อสุขหรือเป็นสภาวะที่ปฏิเสธความสุข;

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต) พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลศัพท์

ดังนั้น ทุกสรรพสิ่งทั้งที่เราจับต้องได้หรือจับต้องไม่ได้ ที่ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ล้วนแต่ตกอยู่ใต้ทุกขลักษณะนี้ เช่น ก้อนหิน อาคาร ร่างกายของเรา หรือแม้แต่ความสุข ก็จัดเป็นทุกข์ด้วย เพราะไม่สามารถคงอยู่ในสภาพเดิมได้ตลอดเวลา

ทุกข์เมื่อพิจารณาด้วยลักษณะหรือสภาวะอย่างนี้ จะพบว่า ทุกขลักษณะนี้พบได้ทั่วไปทั้งในอุปาทินนกสังขาร (สังขารที่มีกรรมหรือใจครอง, หรือ สังขารถูกยึดถือด้วยอุปาทาน) และอนุปาทินนกสังขาร (สังขารที่ไม่มีกรรม หรือ ใจ ครอง, หรือสังขารที่ไม่ถูกยึดด้วยอุปาทาน)

ทุกข์เมื่อพิจารณาด้วยการปรากฏแก่สรรพสิ่งอย่างนี้ เรียก ทุกข์ในไตรลักษณ์

เมื่อพิจารณาด้วยลักษณะที่ปรากฏแก่สัตว์

คือ สภาวะที่เป็นทุกข์ คือ สภาวะที่คงอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ ถูกบีบคั้นให้แปรปรวนไปตลอดเวลา ที่ปรากฏ หรือ อาจปรากฏนั่นเอง แต่ จำเพาะว่าเกิดแก่สัตว์ หรือ ในอุปาทินนกสังขารเท่านั้น ซึ่ง พระพุทธองค์ตรัสทุกข์นี้ว่า ทุกขสัจจ์ อันหมายถึง ทุกข์ หรือ ทุกขสัจจ์ ในอริยสัจจ์ ๔

สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ได้จำแนกทุกข์ในมนุษย์อันเกิดแต่เหตุไว้ ๑๐ ลักษณะ คือ

สภาวทุกข์ ทุกข์ประจำสังขาร คือ ความเกิด แก่ และตาย

อาหารปริเยฏฐิทุกข์ - ทุกข์ในการหาเลี้ยงชีพ ในขณะที่มีชีวิตอยู่ก็ต้องดิ้นรนหาเลี้ยงชีวิต

นิพัทธทุกข์ - ทุกข์เนืองนิตย์ที่มีขึ้นประจำวัน เช่น การปวดอุจจาระ การปวดปัสสาวะ ความหิว ความร้อน ความหนาว

ปกิณณกทุกข์ ทุกข์จร คือ ทุกข์ที่มีขึ้นเป็นครั้งคราว เช่น โสกะ - เศร้าใจ, ปริเทวะ - คร่ำครวญ, ทุกขโทมนัส - ถูกบีบคั้นทางใจ, อุปายาส - ใจแห้งเหี่ยว

พยาธิทุกข์ ทุกข์ที่เกิดจากความป่วยไข้ จากอุบัติเหตุต่างๆ

สหคตทุกข์ - ทุกข์ที่มาด้วยกัน เช่น มีบ้านหลังใหญ่ก็ต้องมีค่าใช้จ่ายดูแลมาก

วิวาทมูลกทุกข์ - ทุกข์มีการวิวาทเป็นมูล

สันตาปทุกข์ ทุกข์ที่เกิดจากความรุ่มร้อน กระวนกระวายเพราะ ราคะ โทสะ โมหะ

วิปากทุกข์ ทุกข์ที่เกิดจากผลของกรรม หรือผลอกุศลกรรมที่มาถึง

ขันธทุกข์ - ทุกข์ทั้งหมดนี้ เกิดเพราะ (ทุกข์เพราะมีอุปาทานในขันธ์ 5) เพราะเกิดความยึดถือมั่นในตัวตน ของตน จึงทำให้เกิดทุกข์

เมื่อพิจารณาด้วยสภาวะ

ทุกข์ คือสภาพที่ทนได้ยาก ความรู้สึกไม่สบาย ได้แก่ ทุกขเวทนา แบ่งเป็น 3 คือ ทุกข์ สุข และ อทุกขมสุข หรืออาจแบ่งย่อยออกไปได้อีกเป็น ๕ คือ ทุกข์ (ทุกข์กาย) โทมนัส (ทุกข์ใจ) สุข (สุขกาย) โสมนัส (สุขใจ) และ อุเบกขา

พระพุทธองค์ได้สอนให้เรารู้จักทุกข์ทั้งโดย รู้จักที่ตัวสภาวะทั้งหมด (สัจจญาณ) หน้าที่ที่ต้องปฏิบัติต่อทุกข์ คือ กำหนดรู้(กิจญาณ) และให้รู้ว่าหน้าที่ต่อทุกข์ใดได้กำหนดรู้แล้ว (กตญาณ)

รวมไปถึงได้ปฏิบัติหน้าที่ต่ออริยสัจจ์ทั้ง ๔ จนทุกข์ประเภทนั้นดับลงแล้ว

หากหน้าที่ต่อทุกข์ สมุทัย และมรรค ทั้งมวลได้กระทำจนหมดสิ้นแล้ว ก็หมดงานที่จะต้องทำอีกต่อไป (ปรินิพพาน)

เรื่องของทุกข์มีมากมาย เพียงเรื่องราวประมาณนี้ที่นำมาบันทึกไว้ คงไม่สามารถประมวลลักษณะและอาการของ ทุกข์ ได้ทั้งหมด

เพราะทุกข์ คือเรื่องราวใหญ่โตที่มนุษย์ต้องค้นหาสาเหตุ (สมุทัย) และนำมาสู่กระบวนการปฏิบัติเพื่อความดับ (มรรค) เพื่อบรรลุผลคือภาวะไร้ทุกข์ (นิโรธ) ซึ่งเราอาจจะใช้เวลาไปอีกแสนนาน

***********************

*อนัตตลักษณะ ลักษณะที่เป็นอนัตตา,
ลักษณะที่ให้เห็นว่าเป็นของมิใช่ตัวตน โดยอรรถต่างๆ
๑. เป็นของสูญ คือ เป็นเพียงการประชุมเข้าขององค์ประกอบที่เป็นส่วนย่อยๆ ทั้งหลาย ว่างเปล่าจากความเป็นสัตว์ บุคคล ตัวตน เรา เขา หรือการสมมติเป็นต่างๆ
๒. เป็นสภาพหาเจ้าของมิได้ ไม่เป็นของใครจริง
๓. ไม่อยู่ในอำนาจ ไม่เป็นไปตามความปรารถนา ไม่ขึ้นต่อการบังคับบัญชาของใครๆ
๔. เป็นสภาวธรรมที่ดำรงอยู่หรือเป็นตามธรรมดาของมัน เช่น ธรรมที่เป็นสังขตะ คือสังขาร ก็เป็นไปตามเหตุปัจจัย ขึ้นต่อเหตุปัจจัย ไม่มีอยู่โดยลำพังตัว แต่เป็นไปโดยสัมพันธ์ อิงอาศัยกันอยู่กับสิ่งอื่นๆ
๕. โดยสภาวะของมันเอง ก็แย้งหรือค้านต่อความเป็นอัตตา มีแต่ภาวะที่ตรงข้ามกับความเป็นอัตตา;

พระพรหมคุณาภรณ์ (ป.อ.ปยุตฺโต) พจนานุกรมพุทธศาสน์ฉบับประมวลศัพท์