“ เขตปลอดบุหรี่ โปรดงดสูบหรี่ ฝ่าฝืนโทษปรับ 2,000 บาท ”
“ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เขตปลอดบุหรี่”
“ คำเตือน ควันบุหรี่ฆ่าคุณ ”
เป็นประจำของทุกๆวัน ฉันต้องเดินผ่านป้ายของการรณรงค์ห้ามสูบหรี่ที่ติดอยู่ตามฝาห้องน้ำ ตามต้นไม้บ้าง ข้างกำแพง ข้างเตียงผู้ป่วย ของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลที่ฉันทำงานอ่านจนขึ้นใจ ฉันสังเกตเห็นบางป้ายซีด ตัวอักษรบางตัวหลุดออกบ้างตามอายุการใช้งานของมัน ตากแดดตากฝนบ้าง ทำให้ป้ายตัวอักษรที่ทำด้วยแผ่นสติกเกอร์นำมาติดบนฟิวเจอร์บอร์ด บางคำหลุดลอกออกไป โดยเฉพาะป้าย “ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เขตปลอดบุหรี่ ” คำว่า ปลอดหลุดออกไป เหลือคำว่า “ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล เขตบุหรี่ ” จึงไม่น่าแปลกใจเลยว่าทำไม วันนี้ฉันเหลือบเห็นหญิงสาวคนหนึ่ง แอบนั่งหลบมุมสูบหรี่ ใกล้เคียงกับป้ายรณรงค์ที่ตัวอักษรหลุดไป เหมือนกับว่าเธอไม่ผิด ฉันเห็นท่าทางสูบอย่างสบายใจ สูบเสร็จเธอเดินเข้ามารับบริการและทำสีหน้าไม่รู้ไม่ชี้
วันนี้น้องพยาบาล ซึ่งเพิ่งจบจากการอบรมพยาบาลเวชปฏิบัติครอบครัวมา อยู่เวรรักษาพยาบาล ฉันชำเหลืองตามองไปที่หญิงวัยกลางคนที่เพิ่งสูบบุหรี่เสร็จเข้าไปตรวจรักษา น้องพยาบาลตรวจรักษาตามอาการ พร้อมกับให้ยากลับไปทานที่บ้าน ทันใดนั้น ฉันเดินตรงเข้าไปถามน้องพยาบาลด้วยความอยากรู้และสงสัย
น้องๆ “ หญิงสาวที่เดินเข้ามาผิวออกเหลืองๆ ไม่คลุมผม ชื่ออะไร แล้วมาตรวจอะไรล่ะ และบ้านของเธออยู่ที่ไหน ” ฉันยิงคำถามออกเป็นชุดใหญ่จนน้องพยาบาลตอบไม่ทัน ได้ความว่าเธอเป็นสาวพม่าที่เพิ่งเข้าอิสลามเมื่อไม่นานเอง เธอชื่อ “ ยามีล่า ” (นามสมมุติ) เธอมีรูปร่างอวบค่อนไปทางอ้วน ผิวขาวอมเหลือง อายุ 43 ปี เธอไม่ได้คลุมฮิญาบเหมือนหญิงมุสลิมทั่วไปที่ในชุมชนแห่งนี้ส่วนใหญ่คลุมผมกัน ฉันเกิดคำถามในใจขึ้นมาว่า รู้สึกผิดแปลกตั้งแต่เห็นครั้งแรกแล้ว ว่าทำไมผู้หญิงคนนี้จึงไม่คลุมผมและยังสูบบุหรี่อีก ซึ่งแทบจะไม่มีเลยในชุมชนมุสลิมแห่งนี้ที่ผู้หญิงสูบบุหรี่ ฉันนึกในใจแล้วเชียวว่า ผิวพรรณขาวอมเหลืองเช่นนี้น่าจะไม่ใช่คนแถวบ้านเรา เธอมีอาชีพรับจ้างเลี้ยงกุ้ง ที่ฟาร์มกุ้ง ซึ่งห่างจากที่ฉันทำงานเพียง 3 กิโลเมตร เธอมารับบริการตรวจครรภ์ ซึ่งเธอตั้งท้องได้ประมาณ 4 เดือนกว่าแล้ว...
พอฉันได้ยินว่าเธอตั้งท้อง ฉันถึงกับอึ้งและตกใจ ฉันนึกถึงเด็กในท้องทันทีว่า หากแม่ยังสูบบุหรี่ไม่เลิกอาจส่งผลต่อเด็กในท้องได้ ฉันเข้าไปถามน้องพยาบาลที่ตรวจครรภ์ว่าได้พูดคุยหรืออธิบายอะไรบ้างเกี่ยวกับผู้หญิงตั้งครรภ์ที่สูบบุหรี่ ปรากฏว่า น้องพยาบาลไม่ทราบว่าเธอสูบบุหรี่ ฉันจึงนำเรื่องนี้เข้าหารือกับทีมสุขภาพชุมชน เพื่อหาแนวทางการป้องกันต่อไป....
เช้าวันรุ่งขึ้น หลังจากที่วางแผนว่าจะลงไปเยี่ยมบ้าน คุณยามีล่า ที่ฟาร์มเลี้ยงกุ้ง ต้องหยุดชะงัดลง เมื่อฉันได้รับโทรศัพท์จากหัวหน้าที่ทำงานว่า ปากทางเข้าฟาร์มกุ้งมีเหตุยิงกัน...เอาอีกแล้วหรือนี่..! ฉันถอนหายใจเข้าออกพร้อมเปล่งเสียงนี้อยู่ในใจ ที่ว่าเอาอีกแล้ว เป็นเพราะว่าแถวนี้เกิดเหตุสถานการณ์ของความไม่สงบไม่เว้นแต่ละวัน วันก่อนก็เผารถยนต์ มาวันนี้ก็ยิงกัน ฉันไม่ได้ถามหัวหน้าต่อว่าใครเป็นใครที่ถูกยิง รีบวางโทรศัพท์ทันที ฉันได้แต่ภาวนาว่า เมื่อไหร่สถานการณ์ความสงบในสามจังหวัดชายแดนใต้จะสงบสักที...
สิ้นเสียงปืนสงบ เสียงร้องไห้เข้ามากลบทันที ดังกว่าเสียงปืนเป็นร้อยเท่า ดังกึกก้องอยู่ในใจของผู้สูญเสีย ของครอบครัวและเครือญาติไม่ใช่ใครที่ไหน ผู้ตายและบาดเจ็บล้วนแล้วแต่เป็นคนในพื้นที่ทั้งนั้น นี่คงเป็นอีกเหตุการณ์หนึ่งที่ฉันเองต้องยอมรับถึงความสูญเสีย ถึงแม้จะไม่ใช่ญาติก็เหมือนญาติ เพราะผู้ตายคือผู้นำชุมชนที่มีบทบาทสำคัญในด้านสาธารณสุขในพื้นที่
ตกเย็นหลังจากที่ฉันกลับจากร่วมประกอบพิธีละหมาดศพของผู้เสียชีวิต ซึ่งเป็นการเสร็จสิ้นของการประกอบพิธีทางศาสนา ที่เหลือก็เป็นการทำบุญจนครบ 7 วัน พออิ่มบุญแล้ว ฉันกลับมานอนคิดที่บ้านต่อว่าจะทำอย่างไรต่อไป ใจก็หดหู่กับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้น แต่อีกใจกลับคิดไม่ตกถึงเรื่องของ ยามีล่า... ฉันหยิบโทรศัพท์กดหาเพื่อนร่วมงานนัดกันถึงเรื่องจะไปเยี่ยมบ้านของยามีล่า “ ยังไงก็ต้องไป รอช้าไม่ได้แล้ว ” ฉันบ่นในใจเพียงคนเดียว
วันถัดไป ฉันตื่นนอนขึ้นมา หยิบปฏิทินมาดู นับวันเหลืออีกไม่กี่เดือนจะถึงเดือนรอมฎอนแล้ว ซึ่งถือว่าเป็นเดือนอันประเสริฐของพี่น้องมุสลิมที่นับถือศาสนาอิสลาม ที่จะได้ร่วมกันถือศีลอดพร้อมกับทำบุญครั้งใหญ่ในรอบปี ฉันคิดในใจพลางว่าใกล้เข้าเดือนรอมฎอนแล้ว เป็นโอกาสดีที่จะบอกให้ยามีล่าเลิกบุหรี่ให้ได้ ฉันไม่รอช้ารีบขับรถมอตอร์ไซด์คู่ใจขี่ไปที่ทำงาน ระหว่างทางก็แวะรับ อสม. (อาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้าน) ขึ้นรถไปด้วยกัน โดยมีจุดหมายปลายทางคือฟาร์มเลี้ยงกุ้ง ซึ่งเป็นบ้านและที่ทำมาหากินของยามีล่าและครอบครัว กว่าจะไปถึงที่หมาย ก็เอาฉันและ อสม. ที่นั่งมาด้วยกัน เหงื่อแถบกระเด็น เพราะว่าทางเข้าบ้านของยามีล่า ซึ่งเป็นทางแคบ ๆ ถนนเป็นดินทราย ทำให้รถมอเตอร์ไซด์ที่ขับมาต้องติดทราย ทำให้ฉันและ อสม.ต้องมาเข็นรถแทนการขับ เหงื่อก็เลยชุ่มทั้งตัว พอไปถึงฉันเห็นทีมงานสุขภาพชุมชนที่ได้นัดกันไว้มาถึงก่อนแล้วสักพักใหญ่ ๆ เพื่อนๆและทีมงานพอเห็นสภาพฉันและ อสม.ที่มาด้วยกัน ต่างพากันหัวเราะกันยกใหญ่ พร้อมกับแซวว่า “ ไปตกน้ำที่ไหนกันมา ระหว่างทางก็ไม่เห็นมีคลองเลย ”
อัสลามูอาลัยกม..ฉันและทีมงานได้ส่งเสียงสลามทักทายเจ้าของบ้าน ตามวิถีวัฒนธรรมของที่นี่ เงียบ ไม่มีเสียงตอบรับจากเจ้าของบ้าน
“ หมอค่ะ...อยู่ทางโน้นค่ะ..” ฉันหันไปตามเสียงของ อสม.พร้อมกับเห็นมือของเธอชี้ไปทางยามีล่าที่กำลังให้อาหารกุ้งพร้อมกับสามีของเธอ สักพักยามีล่าและสามีของเธอก็เสร็จภารกิจ เธอจึงเดินมาหาพวกเราที่รออยู่บริเวณรอบบ้านของเธอ “ เชิญขึ้นบ้านก่อนค่ะ ” สำเนียงของยามีล่าที่พูดไทยแต่สำเนียงค่อนไปทางพม่า ชวนพวกเราขึ้นบ้าน
เธออาศัยอยู่กันสองคนกับสามี บ้านของเธอ เป็นบ้านไม้ยกสูง ใต้ถุนโล่ง ใช้เป็นที่จอดรถมอเตอร์ไซด์ เก็บอาหารกุ้ง และปูนขาวมีอยู่หลายกระสอบ หลังคามุงกระเบื้อง ส่วนอีกซีกน่าจะเป็นห้องครัวมุงด้วยใบจาก ฝนังบ้านทำด้วยไม้ไผ่ที่สานเป็นลายดอกดูสวยงาม ฉันสังเกตเห็นบริเวณรอบบ้านมีก้นใบจากเต็มไปหมด เข้าใจว่าน่าจะเป็นบุหรี่ที่ทำจากใบจากที่เธอและสามีใช้สูบ
“ คุณหมอมาหาฉันถึงบ้านมีธุระอะไรกับดิฉันหรอค่ะ ” ยามีล่าถาม
ทีมงานที่ไปด้วยกัน เดินขึ้นบ้านพร้อมกับตะโกน เสียงที่เล็ดลอดจากใต้ถุน ทำให้ได้ยินเสียงดังขึ้น...ทางหมอมาเยี่ยมและอยากมาซักประวัติเพิ่มเติม เพราะเมื่อวานซืนลืมถามว่า...ยามีล่าสูบบุหรี่หรือเปล่า...เมื่อเธอได้ยินเช่นนั้น เธอถึงกับทำหน้าเขินพร้อมหันหน้าไปทางสามี แล้วพยักหน้าตอบว่า...ใช่..ฉันสูบบุหรี่ด้วย...เมื่อได้ยินดังนั้น ฉันและทีมงาน จึงสวมวิญญาณของนักการสาธารณสุขให้สุขศึกษา พร้อมอธิบายทำความเข้าใจ ถึงพิษภัยของบุหรี่ที่มีผลต่อตัวเอง ลูกในครรภ์ และครอบครัว พวกเราจึงชวนเธอและสามีเข้าร่วมโครงการ “ ศีลอด ลดบุหรี่ ในเดือนรอมฎอน”..เธอและสามีคิดหนักอยู่พักใหญ่ ฉันและทีมงานให้พวกเขาทั้งสองคิดเป็นการบ้าน พร้อมเมื่อไรให้แจ้งเข้าร่วมโครงการได้ตลอด 24 ชม.ตามเบอร์โทรที่ให้ไว้
ตอนสาย ๆ ของอีกวัน ฉันไม่ได้อยู่ที่ทำงาน เพราะเข้าประชุมในตัวจังหวัด น้องที่ทำงานด้วยกัน โทรมาบอกข่าวดีว่า..ทั้งสองตอบตกลงที่จะเข้าร่วมโครงการกับเรา...ฉันดีใจมาก เพราะว่าจะหาคนเข้าร่วมโครงการนี้หายากมาก ฉันรู้ว่าคนที่ติดบุหรี่ จะทำให้เลิกบุหรี่ไม่ใช่เรื่องง่าย เวลาและกำลังใจสำคัญที่สุด
ปฏิบัติการของโครงการเริ่มขึ้นในเดือนรอมฎอน “ โครงการนี้เป็นเพียงโครงการระยะสั้นๆ ทำในช่วงเดือนรอมฎอนเท่านั้น โดยใช้ช่วงเวลากลางวันถือศีลอด ฝึกความอดทนอดกลั้น และช่วงเวลากลางคืนร่วมกันละหมาดตารอเวียะ เป็นกิจกรรมที่ใช้ศาสนบำบัดเข้ามาช่วย โดยที่เราไม่ต้องใช้งบประมาณอะไรมาก ทุกกิจกรรมทำด้วยใจศัทธา ” ฉันและทีมงานอธิบายวัตถุประสงค์ของกิจกรรมให้ผู้เข้าร่วมโครงการฟัง หนึ่งในนั้นมีครอบครัวของยามีล่าด้วย...
“ คุณหมอฉันขอสัญญาจากใจ ฉันจะเลิกบุหรี่...เพื่อลูกในท้อง ” เสียงหนักแน่นของยามีล่าดังเป็นคนแรกที่กล้าสัญญาต่อหน้าคนหลายคนที่ร่วมโครงการ ฉันได้ยินดังนั้น จึงพูดว่า “ ทางคุณหมอและเจ้าหน้าที่ทุกคนจะเป็นกำลังใจให้”
เวลาผ่านไป จากการลงติดตามเยี่ยมบ้านและสอบถามคนในชุมชน จากการรายงานผลของ อสม. พบว่า....ใบจากที่เก็บมาทำบุหรี่เธอเผาหมดแล้ว...ร้านที่เคยไปซื้อบุหรี่ประจำเธอมาซื้อบ้างบางวันและลดจำนวนมวนลง...
สิ้นสุดเดือนรอมฎอน “ ตรีมอกาเซะบอมอ ” (แปลว่าขอบคุณหมอมากค่ะ)...ฉันหันตามเสียงที่พูดคำนี้ออกมา ปรากฏว่า เป็นเสียงของยามีล่า ฉันเกือบจำเธอไม่ได้ เพราะเธอเปลี่ยนไป จากเมื่อก่อนไม่ได้คลุมฮิญาบ มาคราวนี้เธอปิดผมมิดชิด เธอเล่าให้ฟังว่า “ ตอนนี้เธอเลิกสูบบุหรี่แล้ว เพื่อลูกในท้องที่จะลืมตาดูโลกและเพื่อสุขภาพของตัวเองด้วย ” ส่วนสามีของเธอยังพยายามเลิกสูบอยู่ แต่ยังทำไม่ได้ แต่จำนวนมวนที่สูบลดลงแล้ว...
เมื่อฉันได้ยินเธอเล่าจบ...ฉันแอบดีใจและชื่นใจไปกับครอบครัวของเธอด้วย โดยเฉพาะตัวเธอเองที่พยายามจนสำเร็จ ส่วนสามีของเธอ ฉันเชื่อว่าคงใช้เวลาอีกไม่นาน “ ความพยายามอยู่ที่ไหน ความสำเร็จอยู่ที่นั่น” ฉันพูดทิ้งท้ายให้กับเธอ พร้อมกับมืออีกข้างหนึ่งของฉันยื่นผ้าอ้อมเป็นที่ระลึกต้อนรับลูกน้อยที่กำลังจะลืมตาดูโลกเมื่ออีกไม่กี่วันข้างหน้า....
.....................................................................................................................
