รู้เรื่อง แนวทางการดำเนินงานส่งเสริมสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ โดยหมอแหวว มาเล่าสู่กันฟังค่ะ

"... ประเทศไทยกำลังมีผู้สูงอายุมากขึ้นเรื่อยๆ จากวันนี้ 8 ล้านทั้งประเทศ จะกลายเป็น 17 ล้าน ในอีก 20 ปีข้างหน้า เราจึงต้องมาร่วมด้วยช่วยกัน เตรียมตัวตัวเอง ให้ผู้ที่จะเข้าวัยสูงอายุ ให้เป็นผู้ที่มีคุณภาพชีวิตที่ดี

ปัจจุบัน พบว่า ผู้สูงอายุใน 4 ท่าน จะพบคนที่มีโรคประจำตัวประมาณ 3 ท่าน โรคที่พบบ่อย ได้แก่ เบาหวาน ความดันโลหิตสูง หัวใจ หลอดเลือด อัมพาต อัมพฤกษ์ มะเร็ง การดูแลสุขภาพช่องปากในผู้สูงอายุ จึงมีความยุ่งยากมากขึ้น ถ้าเขาเป็นโรคเหล่านี้ เพราะจะมีผลในเรื่อง ความสามารถในการทำความสะอาดช่องปาก ถ้าช่วยตัวเองไม่ได้

ความสัมพันธ์ของสุขภาพกาย กับสุขภาพช่องปาก

สุขภาพช่องปากมีความสัมพันธ์กับโรคทางระบบ เช่น เบาหวาน สัมพันธ์กับโรคปริทันต์ ที่ทำให้ฟันโยก พบว่า คนเป็นเบาหวาน ฟันก็จะโยก ถ้าควบคุมเบาหวานได้ ภาวะในช่องปากก็จะดีขึ้น และขณะเดียวกัน ถ้าควบคุมอนามัยช่องปากดี ก็จะช่วยเรื่องเบาหวานด้วย ... เราดูแลช่องปาก ก็จะได้ผลที่สุขภาพด้วย

ภาวะน้ำลายแห้ง ก็สำพันธ์กับการใช้ยา เพราะว่า การกินยารักษาโรคบางตัว มีผลทำให้น้ำลายแห้ง

ส่วนสภาวะในช่องปากที่มีการสูญเสียฟัน ทำให้กินข้าวไม่ได้ และมีน้ำหนักลดลง และสัมพันธ์กับสุขภาพจิตด้วย เพราะว่า ไม่มีฟัน ต้องรับการใส่ฟัน เพื่อทำให้หน้าตาดีขึ้น ทำให้สุขภาพจิตดีขึ้นด้วย

ช่องปากมีความสัมพันธ์กับคุณภาพชีวิต

ด้านกายภาพ ชัดๆ คือ เรื่อง การเคี้ยว กัด กลืน ถ้าไม่มีฟัน อาหารชิ้นใหญ่ๆ เคี้ยวไม่ได้ กัดไม่ได้ การกลืนก็ลำบาก เป็นปัญหากับกระเพาะ มีปัญหากับการพูด การออกเสียง และเรื่องความสวยงาม นี่เป็นเรื่องหน้าที่ของฟัน

ด้านอารมณ์ เรื่องความสุข ความสบายใจ การยิ้ม การหัวเราะ เพราะทำให้มีอารมณ์ดี

ด้านสังคม เรื่องของการเข้าร่วมกิจกรรม เข้าสังคมต่างๆ

สุขภาพดีสำหรับผู้สูงอายุ

กรมอนามัยกำหนดไว้ 5 ข้อ ได้แก่

1 คือ การมีสุขภาพดีทั้งร่างกายจิตใจ สังคม
2) มีฟันใช้เคี้ยวอาหารได้อย่างเหมาะสม
3) ดัชนีมวลกายที่เหมาะสม
4) มีการออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
5) สามารถช่วยเหลือและผู้อื่นได้ ตามอัตภาพ

กรมอนามัย เริ่มต้นงานผู้สูงอายุจากปัญหาการสูญเสียฟันของผู้สูงอายุ ผู้สูงอายุมีความต้องการใส่ฟันเทียม จึงได้เริ่มที่งานฟันเทียมพระราชทาน

ตามมาด้วย กิจกรรมที่ไม่รอให้ผู้สูงอายุต้องใส่ฟัน ด้วยแนวคิดที่ว่า เราต้องมีการส่งเสริมให้ผู้สูงอายุมีคุณภาพชีวิตที่ดี ด้วยการมีฟันคงอยู่ เมื่อสูงอายุ จึงมาสู่กิจกรรมที่สอง คือ ชมรมผู้สูงอายุด้านการส่งเสริมสุขภาพช่องปาก โดยมองไปที่ศักยภาพของผู้สูงอายุ ที่มีสุขภาพแข็งแรง มีความคิดช่วยเหลือสังคม มีจิตอาสา สนุบสนุนให้ผู้สูงอายุช่วยกันดูแลผู้สูงอายุด้วยกัน ตลอดถึง การช่วยกันดูแลชุมชนด้วย

เมื่อปี 2553 ตั้งเป้าหมายการส่งเสริมสุขภาพสุขภาพช่องปากในชมรมผู้สูงอายุ 1 จังหวัด 1 ชมรมต้นแบบ และปี 2554 ขยายการทำกิจกรรมออกไปให้กว้างขึ้น โดยตั้งเป้าหมาย 1 อำเภอ 1 ชมรม และคาดว่า ทั่วประเทศจะทำได้ 1,000 ชมรม เมื่อสิ้นปีงบประมาณ และอนาคต ก็คาดว่า ทุกท่านที่เป็น 1 อำเภอ 1 ชมรมต้นแบบ ก็จะเป็นต้นแบบให้กับพื้นที่ในอำเภอของตนเอง เพื่อที่จะได้ไปขยายให้ผู้สูงอายุได้ดูแลตัวเองได้มากขึ้น หรือไปช่วยชมรมฯ ข้างเคียงดูแลกันเองต่อไป

กิจกรรมที่สาม คือ การส่งเสริมป้องกัน เพื่อไม่ให้ผู้สูงอายุที่มีสุขภาพช่องปากที่มีความเสี่ยงการเป็นโรคฟันผุ รากฟันผุ โรคปริทันต์ ไม่ให้เป็นโรครุนแรงขึ้น ที่จะทำให้เกิดการสูญเสียฟัน ด้วยการป้องกันโรคไม่ให้เกิดขึ้น กิจกรรมนี้คาดว่า จะรับบริการได้ที่ รพ.สต.

ปัญหาสุขภาพช่องปาก 6 ประการ ที่พบในผู้สูงอายุ

การสูญเสียฟัน ทำให้เราไม่มีฟันเคี้ยวอาหาร

โรคฟันผุ รากฟันผุ ในผู้สูงอายุจะพบรากฟันผุได้มาก เนื่องมาจาก เมื่ออายุมาก เหงือกจะร่น มีรากฟันโผล่ ทำให้ฟันผุบริเวณคอฟันได้ง่าย การผุบริเวณนี้ จะอุดยาก แต่สามารถใช้ฟลูออไรด์วานิช ช่วยยับยั้งฟันผุในบริเวณนี้ได้

โรคปริทันต์ พบหินปูนเกาะหนา เหงือกอักเสบ เป็นหนอง ฟันโยก

แผลและมะเร็งช่องปาก แผลร้อน แผลกัดกระพุ้งแก้ม ก็ต้องไปรักษา

น้ำลายแห้ง เนื่องมาจากการกินยาบางชนิด ทำให้กินอาหารไม่รู้รส

ฟันสึก พบว่า ฟันจะสึกมาก เมื่อถึงวัยสูงอายุ

เป้าหมายการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ ต่อไปนี้ คือ การดูแลเพื่อสุขภาพ และคุณภาพชีวิตของผู้สูงอายุด้วย

แนวนโยบาย แนวทางการดูแลสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ

ในแผนงานทันตกรรมผู้สูงวัยแห่งชาติ ปี 2555-2559 มีแนวทางว่า

อันแรกคือ บริการของผู้สูงอายุต้องครอบคลุมทั้ง การส่งเสริม ป้องกัน รักษา และฟื้นฟู เริ่มต้น มีการให้บริการในพื้นที่ใกล้บ้าน และใช้ระบบการส่งต่อไปรับบริการที่โรงพยาบาล ในกรณีที่จำเป็น

อันต่อมา คือ บูรณาการกับงานส่งเสริมสุขภาพด้านอื่นๆ ให้มากขึ้น เช่น ตำบลการดูแลผู้สูงอายุระยะยาว (LTC)

อื่นๆ ก็คือ สร้างระบบบริการ พัฒนาบุคลากร ที่กำลังจะให้มีหมอด้านทันตกรรมผู้สูงอายุ การพัฒนานวัตกรรมเพื่อสุขภาพช่องปากผู้สูงอายุ เพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ของประเทศไทยมาให้คนไทยใช้ ในราคาถูก เช่น การทำน้ำลายเทียม (วุ้นชุ่มปาก) เยลลี่โภชนา

การดำเนินงานด้านต่างๆ เพื่อป้องกันปัญหาที่จะเกิดขึ้นกับผู้สูงอายุในอนาคต

ของการสูญเสียฟัน มีการใส่ฟันเทียมพระราชทาน ซึ่งมีแนวโน้มจะขยายกลุ่มอายุ และให้เอกชนมีส่วนร่วม

ขยายเครือข่ายชมรมผู้สูงอายุ จากต้นแบบ 1 อำเภอ 1 ชมรม ชักชวนให้อีกหลายชมรมฯ ร่วมกันดูแลตนเองให้มากขึ้น

ปรับระบบบริการ เรื่อง การส่งเสริมป้องกัน ให้มีการส่งเสริมป้องกันมากขึ้น โดยเริ่มที่ รพ.สต. ให้เป็นสถานบริการใกล้บ้านผู้สูงอายุ และทำร่วมไปกับ การดูแลผู้สูงอายุระยะยาว (LTC)

สรุป การบริการผู้สูงอายุ

  1. การดูแลตัวเอง ฝากไว้กับผู้สูงอายุ ประชาชน และท้องถิ่น ชมรม องค์กรเพื่อให้เกิดกิจกรรมที่ยั่งยืน
  2. การป้องกันรายบุคคล และการรักษาทั่วไป ทำโดย บุคลากรสาธารณสุข ทันตบุคลากร ตั้งแต่ รพ.สต. โรงพยาบาลระดับอำเภอ
  3. เครือข่ายดำเนินการ หลักคือ สถานีอนามัย โรงพยาบาล องค์การปกครองส่วนท้องถิ่น วัด โรงเรียน
  4. นวัตกรรม เพื่อผู้สูงอายุ เรื่อง แผลและมะเร็งช่องปาก ที่มีการพัฒนารูปแบบ 13 จังหวัด เพื่อคัดกรองกลุ่มเสี่ยงมะเร็ง และมูลนิธิทันตนวัตกรรม คิดเยลลี่โภชนา เพื่อช่วยเหลือในคนไข้กลุ่มนี้ และน้ำลายแห้ง มีการคิดน้ำลายเทียม ชื่อว่า วุ้นชุ่มปาก ..."

Mind Map สรุป ชั่วโมงบรรยายนี้ โดย อ.ธนชัย อาจหาญ ค่ะ

รวมเรื่อง ตลาดนัดชมรมผู้สูงวัยใส่ใจช่องปาก