กระบวนการแห่งการเปลี่ยนแปลงของชีวิตนั้นเริ่มจากอากาศคือความว่างเปล่า...
กฎธรรมชาติที่เป็นหลักในการมองเห็นสภาพจริงของชีวิตคือกฎไตรลักษณ์และกฎปฏิจจสมุปบาท ทั้ง 2 กฎนี้ถือว่าเป็นกฎเดียวกัน เพียงแต่ไตรลักษณ์แสดงลักษณะสิ่งทั้งหลายเป็นไปตามกระบวนการอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา
ส่วนปฏิจจสมุปบาทแสดงอาการที่สิ่งทั้งหลายมีความสัมพันธ์อิงอาศัยกันและกันเป็นเหตุปัจจัยสืบเนื่องกันดังนี้
...เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี เพราะสิ่งนี้เกิด สิ่งนี้จึงเกิด เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ...พระธรรมปิฎก ( ป.อ. ปยุตฺโต ) . ( 2546 : 81 )
กฎธรรมชาตินี้ เป็นธรรมธาตุคือ สภาวะที่ทรงตัวตัวอยู่โดยธรรมดา เป็นธรรมฐิติ คือ สภาพตั้งอยู่เป็นหลักแน่นอนเป็นธรรมนิยาม ไม่เกี่ยวกับผู้สร้างผู้บันดาล มีเฉพาะแต่อาการเกิดขึ้น ตั้งอยู่แล้วสลายไป สิ่งเหล่านี้มีอยู่แล้วแม้พระพุทธองค์จะอุบัติหรือไม่อุบัติขึ้นมาก็ตาม พระพุทธเจ้าทรงรู้หลักธรรมนั้นแล้วจึงนำออกแสดงไว้ให้ชาวโลกได้ศึกษา
สรุป ชีวิตคือ ความเป็นอยู่ เป็นกระบวนการของขันธ์ 5 ทั้งรูปและนามต่างก็อิงอาศัยกันและกันอย่างต่อเนื่อง เช่น หากไม่มีมันสมองเป็นที่อาศัย ความนึกคิดก็ไม่เกิด ในขณะเดียวกันรูปหากไม่มีนามเป็นผู้สั่งการก็ไม่สามารถเคลื่อนไหวไปมาได้
ชีวิตนับเป็นกระบวนการทางปฏิจจสมุปบาท การเปลี่ยนแปลงชีวิตเป็นไปตามวัฏจักร เช่นเกิดขึ้น ดำรงอยู่และสลายไปไม่มีบังเอิญหรือเกิดมาจากปัจจัยเดี่ยวโดด แต่ต้องอาศัยกลุ่มของเหตุปัจจัยต่าง ๆ รวมกันเชื่อมโยงกันและกันอย่างไม่ขาดสาย เมื่อสืบย่านสาวโยดไปถึงต้นตอของเอกภพแล้วจะพบว่า...วัฏจักรและกระบวนการแห่งการเปลี่ยนแปลงของชีวิตนั้นเริ่มจากอากาศคือความว่างเปล่า...( สมภาร พรมทา . ( 2531 : 7 ) นั้นแล.
....................................
บรรณานุกรม
