ชื่อเรื่องงานวิจัย : การเปลี่ยนแปลงกระบวนการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตของหัตถกรรมพื้นบ้าน
ชื่อผู้วิจัย : นายบรรชร กล้าหาญ
ปีที่ทำการวิจัยเสร็จ : 2539
แหล่งทุนอุดหนุนการวิจัย : ทุนส่วนตัว (วิทยานิพนธ์ ศษ.ม.การศึกษานอกระบบ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่)
บทคัดย่อ
การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาการเปลี่ยนแปลงกระบวนการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตงานหัตกรรมพื้นบ้าน และกลไกที่มีผลต่อกระบวนการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตหัตถกรรมพื้นบ้าน ในการศึกษาวิจัยได้ใช้วิธีการวิจัยเชิงคุณภาพ จากการเก็บรวบรวมข้อมูลด้วยการสัมภาษณ์ และการสังเกต ในกลุ่มผู้ประกอบการ นักท่องเที่ยว หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และประชาชนในพื้นที่ หมู่บ้านบ่อสร้าง อำเภอสันกำแพง จังหวัดเชียงใหม่ จากการเปลี่ยนแปลงกระบวนการถ่ายทอดความรู้ อาจแบ่งเป็น 3 ยุคสมัย ได้แก่ ยุคดั้งเดิม ยุคก่อนการส่งเสริมการท่องเที่ยว และยุคการส่งเสริมการท่องเที่ยว ดังนี้
1. ยุคดั้งเดิม ซึ่งเริ่มตั้งแต่การนำความรู้ด้านการผลิตงานหัตกรรมเข้าสู่ชุมชนจนกระทั่งปี พ.ศ.2484 กระบวนการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตเป็นกระบวนการที่ครบวงจร ทั้งในส่วนผู้ทำหน้าที่ให้และรับการถ่ายทอด วิธีการถ่ายทอดอาศัยเงื่อนไขของระบบความสัมพันธ์ด้วยความตระหนักในสถานภาพ บทบาท และความรับผิดชอบร่วมกัน เนื้อหาของการถ่ายทอดเป็นเรื่องราวของการผลิตที่ครบวงจร และการปลูกฝังอุดมการณ์ คุณค่าทางจริยธรรม ค่านิยมของการเป็นผู้ผลิตและแบบแผนการประพฤติปฏิบัติในสังคม สำหรับการประเมินผลการถ่ายทอดเป็นการประเมินผลร่วมกันระหว่างผู้ถ่ายทอดและผู้รับการถ่ายทอด
2. ยุคก่อนการส่งเสริมการท่องเที่ยว ซึ่งเริ่มตั้งแต่ปี พ.ศ.2485 - 2519 นับเป็นช่วงเวลาของการเริ่มเปลี่ยนแปลงกระบวนการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิต ด้วยเหตุจากการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเศรษฐกิจ และความต้องการสินค้าหัตถกรรมที่เพิ่มขึ้น การผลิตเริ่มเปลี่ยนแปลงไป กระบวนการถ่ายทอดความรู้เริ่มแยกส่วนของเนื้อหาออกเป็นส่วน ๆ และแยกออกจากชุมชน เกิดการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตระหว่างชุมชนขึ้น ทำให้อุดมการณ์ของการผลิตซึ่งมีมาแต่อดีตเริ่มเปลี่ยนแปลง เกิดองค์กรกลุ่มของชุมชนและของรัฐเข้ามาทำหน้าที่ในการถ่ายทอดความรู้ร่วมกับบทบาทขององค์กรดั้งเดิมของชุมชน
3. ยุคส่งเสริมการท่องเที่ยว ซึ่งเริ่มตั้งแต่ปี พ.ศ.2520 - ปัจจุบัน กระบวนการถ่ายทอดความรู้ด้านการผลิตเปลี่ยนแปลงอย่างมากในบทบาทของผู้ทำหน้าที่ถ่ายทอดนั้นองค์กรดั้งเดิมของชุมชนซึ่งเคยทำหน้าที่ถ่ายทอดได้อ่อนกำลังลง เกิดกลุ่มใหม่เข้ามาทำหน้าที่แทน ได้แก่ กลุ่มผู้ประกอบการ นักท่องเที่ยว ซึ่งเป็นผู้มีอำนาจในการซื้อ และบทบาทของรัฐ ทำให้เนื้อหาของการถ่ายทอดเปลี่ยนจากเนื้อหาที่ครบทุกส่วนเป็นการแยกเฉพาะส่วน เนื้อหาบางอย่างได้สูญหายจากชุมชน และอุดมการณ์ คุณค่าทางจริยธรรมและค่านิยมต่าง ๆ ซึ่งเคยสืบทอดมาแต่อดีตเปลี่ยนแปลงไปเช่นเดียวกับวิธีการถ่ายทอด ซึ่งมีการแยกเป็นส่วน ๆ และมีการนำเอาเทคโนโลยีสมัยใหม่เข้ามาเกี่ยวข้อง
ผู้วิจัยพบว่า กลไกหลักที่มีผลต่อกระบวนการถ่ายทอด คือ ภาวการณ์ทางเศรษฐกิจอันเนื่องมาจากการปฏิสัมพันธ์กับนักท่องเที่ยว ทำให้เกิดการแข่งขันในการผลิตเพื่อครอบครองตลาด อีกทั้งภาวะความจำเป็นในการผลิตต่าง ๆ ซึ่งเกี่ยวข้องกับระบบผลประโยชน์ และเกิดระบบธุรกิจการถ่ายทอดขึ้น อีกประการหนึ่งคือ กลไกทางวัฒนธรรมซึ่งเกี่ยวข้องกับระบบความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลและชุมชน ระบบค่านิยมของชุมชน และพฤติกรรมของผู้ผลิตและผู้บริโภค
