คนที่จิตใจอ่อนแอ ถูกชักจูงได้ง่ายโดยคำโฆษณา หรือวาทะที่มีพลังจูงใจ จะตกเป็นเหยื่อ ได้ง่ายในเรื่องต่างๆ ของชีวิต การอบรมบ่มนิสัยลูก การจัดการเรียนรู้แก่ศิษย์ การฝึกฝนตนเอง ต้องมีบทเรียนนี้อยู่ด้วยเสมอ ผมเรียกว่าเป็นส่วนหนึ่งของ "ทักษะชีวิต" (life skills) ที่จะไม่ตกเป็น เหยื่อได้ง่าย

 

          เช้ามืดวันที่ ๒๐ เม.ย. ๕๔ ผมฟังวิทยุ FM 100.5 โฆษกเอ่ยถึงคำพูดของบริษัทขายเครื่อง สำอาง เรื่องความเครียดในชีวิตปัจจุบัน ทำให้ผู้หญิงผมหงอกเร็วกว่าวัย เขามีตัวเลข ประกอบด้วย  และตั้งชื่อผมหงอกเร็วกว่าวัยว่า Ghost Grey Hair   ทำให้ผมนึกขึ้นได้ว่า นี่คือตัวอย่างหนึ่งของ "ภยันตรายรอบข้าง" ของชีวิตมนุษย์ในยุคทุนนิยม บริโภคนิยม ที่คนเราต้องเรียนรู้ที่จะสร้าง "ภูมิคุ้มกัน" ให้แก่ตนเอง

          คนที่จิตใจอ่อนแอ ถูกชักจูงได้ง่ายโดยคำโฆษณา หรือวาทะที่มีพลังจูงใจ จะตกเป็นเหยื่อ ได้ง่ายในเรื่องต่างๆ ของชีวิต   การอบรมบ่มนิสัยลูก การจัดการเรียนรู้แก่ศิษย์ การฝึกฝนตนเอง ต้องมีบทเรียนนี้อยู่ด้วยเสมอ ผมเรียกว่าเป็นส่วนหนึ่งของ "ทักษะชีวิต" (life skills) ที่จะไม่ตกเป็น เหยื่อได้ง่าย

          สมัยผมเป็นเด็กอยู่บ้านนอก ผู้ใหญ่จะสอนให้รู้จักระมัดระวังป้องกันตนเองจากสัตว์ร้าย แมลงมีพิษ พืชมีพิษ   สิ่งมีพิษเหล่านี้ส่วนใหญ่ชัดเจน ระมัดระวังง่าย   พอโตเป็นหนุ่ม ทักษะชีวิต อย่างหนึ่งที่พ่อแม่สอน คืออย่าไปสถานที่อโคจร  สมัยนั้นคือ ซ่อง โต๊ะบิลเลียด บ่อนการพนัน  อบายมุขเหล่านี้ชัดแจ้ง หลีกเลี่ยงง่าย

          เพื่อนพ่อคนหนึ่ง ชื่อลุงเอื้อน สอนผมตอนเริ่มเป็นหนุ่มว่า "สตรีคือศัตรู"  ผมเชื่อครึ่ง ไม่เชื่อครึ่ง กล้าๆ กลัวๆ  โชคดีที่รอดพ้นจากสตรีในช่วงอายุที่เป็นศัตรูของชีวิตมาได้  และมาได้สตรี ที่เป็นเทพธิดาของชีวิต คือสาวน้อย   เธอเป็นผู้บันดาลให้ผมใช้ชีวิตแบบที่มีเวลานั่งเขียนบันทึก เพ้อฝันแบบที่กำลังทำอยู่นี้

          เดี๋ยวนี้สิ่งไม่ควรข้องแวะ กับสิ่งที่มีคุณประโยชน์มันเป็นสิ่งเดียวกัน อยู่ด้วยกัน มันไม่ใช่ การเลือก yes or no  กลายเป็นความพอดี  มากไปไม่ดี ไม่มีเลยก็ขาดแคลน   นี่คือทักษะชีวิตที่ ยากขึ้นในสภาพสังคมปัจจุบัน  

          การศึกษาในปัจจุบัน กับสมัยก่อนจึงต้องไม่เหมือนกัน   ต้องให้นักเรียนเรียนรู้ทักษะชีวิตแห่ง ความพอดีนี้ด้วยตนเอง   โครงการโรงเรียนเศรษฐกิจพอเพียง น่าจะมีเป้าหมายแท้จริงที่จุดนี้   โดย เป้าหมายของการเรียนรู้ น่าจะอยู่ที่ทั้งครูและนักเรียน   เพราะเรารู้ว่าครูโดยทั่วไปมีปัญหาเป็นหนี้ เป็นข่าวบ่อยๆ   ข่าวครูเป็นหนี้มักพยายามสื่อว่าเพราะครูเงินเดือนน้อย   ผมเห็นต่าง ผมคิดว่า ส่วนใหญ่เกิดจากการใช้จ่ายเกินตัวเพราะไม่มีทักษะชีวิตในสังคมกระตุ้นการบริโภคมากกว่า

           พอดี ดร. นงเยาว์ เปรมกมลเนตร ส่งหนังสือ Skills for Innovation and Research มาให้  จึงได้เรียนรู้ว่า ที่ผมกำลังบันทึกอยู่นี้ เขาเรียกว่า consumer skills   ใช่แล้ว ใน consumer society คนเราจะมีชีวิตที่ดีได้ ต้องมี consumer skills   ตอนเป็นเด็กที่บ้านนอก ผมต้องมี rural life skills   ตอนแตกเนื้อหนุ่มต้องมี adolescent skills ที่บางคนแรงขับดันทางเพศแรงมาก   และทักษะอย่างหนึ่ง ที่ต้องมีคือการหักห้ามใจตนเอง ไม่ให้ไปอยู่สองต่อสองกับสาวๆ ในที่ลับ   เพื่อนผมคนหนึ่ง มีลูกตั้งแต่อยู่ ม. ๖ (เท่ากับ ม. ๔ สมัยนี้) เพราะขาดทักษะนี้   เพื่อนคนนี้สมองดีกว่าผม เรียนหนังสือ ได้ดีพอๆ กับผมในภาพรวม และดีกว่าทางด้านศิลปะ  และมาเรียนโรงเรียนแตรียมอุดมศึกษาด้วย   แต่ภาระครอบครัวที่เกิดขึ้นเร็วในวัยยังไม่เหมาะสม ทำให้ชีวิตของเขาทำประโยชน์ได้น้อยไป  

          ชีวิตคนเราเป็นธรรมดาที่จะต้องเผชิญการล่อหลอกในเรื่องต่างๆ  เพื่อสนองแรงขับดัน บางอย่างของคนอื่น ระบบอื่นบ้าง ของเราเองบ้าง   ถ้าเราไม่มีทักษะในการ "อยู่ในปากงู" เหมือนกับ ลิ้นงู   เราก็จะโดน "เขี้ยวงู" และ "พิษงู"   ที่ร้ายคือ เราหลงเสพติด "พิษงู" คืดว่าเป็น "ยาบำรุง" ทั้งๆ ที่มันเป็นยาพิษ   นี่คือมิติแห่งปัญญา  ซึ่งบางครั้งมันก็ไม่โผล่ออกมา เพราะสติไม่เรียก   เรายังอยู่ใน สภาพเผลอสติ หลงดื่มด่ำยาพิษอยู่   ปัญญาก็หลบไปนอนเล่นเสีย   มีปัญญาก็เหมือนไม่มี

          ผมคิดเอาเองว่า (ไม่ทราบว่าผิดหรือถูก) ปัญญาและสติต้องการการฝึก เพื่อให้ว่องไวตื่นตัว   ไม่เผลอสติ ไม่ปัญญาเฉื่อย   และวิธีฝึกก็คือสิ่งที่ผมกำลังเขียนบันทึกอยู่นี่แหละ คือการไตร่ตรอง หรือ reflection หรือ AAR ชีวิต   ซึ่งก็เป็นอีกทักษะหนึ่งที่ผมเจอเข้าเองโดยการลองผิดลองถูก   พบว่า สำหรับผม การมีโอกาสไตร่ตรอง (บางทีก็ยุ่งจนหาเวลายาก) เป็นช่วงที่ให้ความสุข  และค้นพบบางอย่างที่เราผ่านเลย ผ่านไปผ่านมาแต่ไม่เห็น  การไตร่ตรองทำให้เราเห็น   เป็นการเห็นแบบค้นพบ   การค้นพบทำให้เกิดปิติสุข  ทั้งหมดนี้ผมตีความว่าเป็นทักษะ   ที่ต้องฝึกฝนจึงจะมี   ผมโชคดีจริงๆ ที่มีทักษะนี้โดยการฝึกฝนตนเอง  และผมเชื่อว่า ต้องฝึกไปตลอดชีวิต

 

 

วิจารณ์ พานิช
๗.๐๕ น. ๒๑ เม.ย. ๕๔ ที่วิทยาลัยการจัดการ มหาวิทยาลัยมหิดล