โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลยอด จากสำนักผดุงครรภ์บ้านผาหลักเดิม เริ่มให้บริการตั้งแต่วันที่ 1 เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2523 ยกฐานะขึ้นเป็นสถานีอนามัยตำบลยอดในปีงบประมาณ 2525 ก่อสร้างอาคารสถานีอนามัยหลังใหม่ พร้อมครุภัณฑ์ทางการแพทย์ครบชุด และย้ายมาก่อสร้างในพื้นที่ตั้งของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลยอดในปัจจุบันเมื่อวันที่ 1 เดือนมกราคม พ.ศ.2539 และในปีงบประมาณ 2542 ได้รับงบประมาณจาการบริจาครวมกับเงินบำรุงของสถานบริการจำนวน 270,000 บาท นำมาต่อเติมใต้ถุนอาคารสถานีอนามัยตำบลยอดเพื่อขยายพื้นที่ในการให้บริการ ก่อสร้างอาคารแพทย์แผนไทย และก่อตั้งชมรมแพทย์แผนไทยขึ้นเป็นสถานบริการแห่งแรกของอำเภอสองแคว ในปีงบประมาณ 2545 ได้รับการสนับสนุนงบประมาณจากกรมส่งเสริมการเกษตร ในการก่อสร้างอาคารอบและเก็บสมุนไพร พร้อมครุภัณฑ์ เครื่องอบสมุนไพรและลานตากสมุนไพร จำนวน 750,000 บาท
“30 ปีของการเคียงคู่ประชาชน” ทั้งก้าวเดิน ก้าวล้มและก้าวลุก ล้วนแล้วแต่เป็นก้าวสำคัญของการทำงานเพื่อคนตำบลยอด ด้วยแรงใจและความศรัทธาที่มุ่งมั่นพัฒนางานด้านสุขภาพให้ “อยู่ยอด อยู่เย็น เป็นสุข” จะผ่านร้อน ผ่านฝน ผ่านหนาว ผ่านการก้าวเดินอีกกี่หมื่นล้านก้าว ทีมสุขภาพตำบลยอดก็พร้อมแล้วที่จะก้าวสู่การเป็นโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ต่อไป
การขับเคลื่อน รพ.สต.ยอด กับต้นทุนเดิม
ภาพการมีส่วนร่วมชุมชน จากการร่วมคิด ร่วมทำ ร่วมขับเคลื่อนกิจกรรมด้านสุขภาพในตำบล มีแนวคิดดี ๆ ที่ว่า “ถ้าเราอยากได้สถานบริการสาธารณสุขที่ดีๆไว้ใกล้บ้าน เราจะต้องลงมือช่วยกัน” พลังของความร่วมมือร่วมใจ “กองทุนเงิน 2 บาท” จึงเกิดขึ้น ชาวบ้านร่วมลงขันบริจาคเงิน 2 บาทต่อคนต่อเดือน เป็นกองทุนเพื่อนำมาพัฒนางานด้านสุขภาพในตำบล เริ่มมาตั้งแต่ ปี 2551 นับเป็นแรงผลักดันสำคัญในการพัฒนางานของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โดยผู้บริหารท้องถิ่น “นายกเรไร รักษา” ผู้ เป็นแรงผลักดันและสนับสนุนการดำเนินงานด้านสุขภาพในตำบลอย่างเต็มที่ โดยเฉพาะกองทุนสุขภาพที่ให้การสนับสนุนงบประมาณในชุมชน พัฒนาเครือข่ายอาสาสมัคร เช่น อสม.และเยาวชนจิตอาสา ให้เรียนรู้วิถีชีวิตและวิถีของการเจ็บป่วยของคนในชุมชน แล้วเข้ามามีบทบาทในการดูแลสุขภาพตนเองและดูแลสุขภาพคนในชุมชน ด้วยจิตสาธารณะ
ในความเป็น “คนตำบลยอด” ในความเป็นชุมชนชนบท รักกันฉันพี่น้อง มีความเข้าใจผูกพันกันอย่างแน่นแฟ้นแม้จะมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์ เป็นต้นทุนดีให้โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลยอดก้าวผ่าน 30 ปี สู่วัยทำงานที่มีความพร้อมด้านแรงกายและสติปัญญา พร้อมที่จะทำงานเพื่อให้คนตำบลยอดมีสุขภาพดีและแผ่ขยายงานด้านสุขภาพให้เป็นตำบลแห่งการมีสุขภาพดีถ้วนหน้า เป็นที่รู้จักชื่นชมของผู้คนต่าง ๆ เหมือนกลิ่นหอมของมะแข่นใน “งานมะแข่นหอมรสดีตำบลยอด” ดังเช่นทุก ๆ ปีที่ผ่านมา
“ประชาชนพึ่งพาระบบสุขภาพภาครัฐ” จากแนวคิดเดิม ๆ ที่อยากให้มีแพทย์มาประจำที่ตำบล มีเตียงนอนสำหรับผู้ป่วย และด้วยการเดินทางไปกลับจากตำบลถึงโรงพยาบาลอำเภอมีระยะทางไกลถึง 40 กิโลเมตร การมีโรงพยาบาลตำบล จึงเป็นเหมือนกับความหวังของคนตำบลยอดที่จะได้แพทย์และการรักษาพยาบาลที่ทันสมัยใกล้บ้าน แต่ด้วยการสร้างความเข้าใจของการส่งเสริมสุขภาพ รวมทั้งการได้รับความไว้วางใจและชุมชนให้ความศรัทธาในตัวเจ้าหน้าที่ วันนี้คนตำบลยอดได้มองเห็นความสำคัญของการส่งเสริมป้องกันและดูแลสุขภาพของตนเองไม่ให้เกิดความเจ็บป่วย กิจกรรมดี ๆ ที่เกิดขึ้นมาแล้วหลายปี ดังเช่น “กิจกรรมคนยอดไร้พุง ยอด-ดอยจี๋มินิมาราธอน” คงบอกได้ว่าคนตำบลยอดได้เข้าใจโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล บ้างแล้ว
“องค์การของการอนุรักษ์ ส่งเสริม และพัฒนาภูมิปัญญาพื้นบ้าน เพื่อการดูแลสุขภาพ” เป็นภารกิจของคลินิกแพทย์แผนไทยตำบลยอด ก่อตั้งขึ้นเมื่อวันที่ 14 มิถุนายน 2541 โดยการสนับสนุนงบประมาณ จากมูลนิธิศุภนิมิตแห่งประเทศไทย เป็นคลินิกแพทย์แผนไทยที่ผ่านการรับรองจากกรมการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก มีบุคลากรผ่านการอบรมตามมาตรฐานการแพทย์แผนไทย ดำเนินงานการแพทย์แผนไทยทั้งในสถานบริการและในชุมชน จัดบริการคลินิกแพทย์แผนไทยให้บริการนวดตัว นวดฝ่าเท้า อบสมุนไพร ประคบสมุนไพร มีการแปรรูปสมุนไพรเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพเพื่อการรักษาพยาบาลและจำหน่าย ได้แก่ ยาหม่องไพล พิมเสนน้ำ ชาชงสมุนไพร ลูกประคบสมุนไพร การทำสมุนไพรไล่แมลงจากการกลั่นตะไคร้หอม จัดอบรมการนวดไทยเพื่อสุขภาพ การออกให้บริการดูแลผู้ป่วยในหมู่บ้าน การดูแลผู้ป่วยอัมพาตในชุมชน การดูแลหญิงหลังคลอด โดยการอบสมุนไพรและทับหม้อเกลือ ตลอดจนสนับสนุนการส่งเสริมการใช้และการปลูกสมุนไพรเพื่อการดูแลสุขภาพในชุมชน มีกลุ่มผู้ปลูกสมุนไพรตำบลยอดจำนวน 20 คน
โครงการ/นวัตกรรมเด่น
โครงการใกล้บ้านใกล้ใจ กับอสม.ยอดยุกต์ใหม่
เพื่อพัฒนาทีมเยี่ยมบ้านให้มีประสิทธิภาพและหลากหลาย และพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครสาธารณสุขประจำหมู่บ้านในตำบลยอด มีทักษะการให้บริการสามารถนำมาพัฒนางานสาธารณสุขในชุมชนได้อย่างยั่งยืน โดยแบ่งการเยี่ยมบ้านกรณีเจ็บป่วย แบ่งออกได้เป็น 3 ประเภท ได้แก่
1.1 กรณีฉุกเฉิน การเยี่ยมบ้านประเภทนี้มักเป็นการช่วยเหลือเมื่อเกิดเหตุฉุกเฉินกับผู้ป่วยในครอบครัว เช่น หมดสติ หายใจหอบมาก อุบัติเหตุ เป็นต้น เมื่อเกิดเหตุการณ์เหล่านี้มักต้องอาศัยการช่วยเหลือที่บ้านหรือที่เกิดเหตุทันที ต้องมีระบบการติดต่อสำหรับเจ้าหน้าที่ที่ให้การช่วยเหลือ ทีมที่ช่วยเหลือควรจะมีความรู้และทักษะเป็นอย่างดีในการช่วยเหลือเบื้องต้นในที่เกิดเหตุ ในประเทศไทยการช่วยเหลือลักษณะนี้มักพบในอุบัติเหตุตามท้องถนน ผู้ช่วยเหลือควรจะมีความรู้ในการช่วยเหลือเพื่อป้องกันการเกิดอันตรายมากขึ้นกว่าเดิมและช่วยเหลือเบื้องต้นแก่ผู้ป่วยได้อย่างดี ก่อนที่จะส่งต่อไปโรงพยาบาลเมื่อจำเป็น
1.2 โรคฉับพลัน เช่น โรคหวัด ท้องร่วง เป็นต้น การเยี่ยมบ้านจะช่วยประเมินและให้การช่วยเหลือเบื้องต้น หากอาการไม่ดีขึ้นอสม.จะเป็นผู้ติดต่อเจ้าหน้าที่และเขียนใบส่งตัวผู้ป่วยมาให้เจ้าหน้าที่ด้วยเพื่อให้การรักษาผู้ป่วยได้เร็วและถูกต้องมากขึ้น
1.3 โรคเรื้อรัง เช่น โรคเบาหวาน ความดันโลหิตสูง อัมพาต เป็นต้น การเยี่ยมบ้านทำเพื่อประเมินและวางแผนในการช่วยเหลือให้กับผู้ป่วย ญาติ หรือหน่วยงานใดในการช่วยเหลือผู้ป่วย พร้อมติดตามการนัดของผู้ป่วย เพื่อให้ผู้ป่วยได้พบแพทย์ตามนัดและเกิดมิตรภาพของครอบครัวและอสม.
ในการพัฒนาอสม.เชี่ยวชาญในการให้บริการเยี่ยมบ้าน เช่น การวัดความดันโลหิต วัดปรอท จับชีพจร และประเมินอัตราการหายใจ ทางเราได้รับการสนับสนุนอุปกรณ์ให้กับอสม.จากคณะกรรมการกองทุนสุขภาพโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลยอด ทั้งนี้เรายังมีหนังสือให้ความรู้สำหรับอสม.ในการดูแลผู้ป่วยเบื้องต้น สมุดบันทึกการเยี่ยมบ้านประจำวันสำหรับอสม. ใบส่งตัวผู้ป่วยสำหรับอสม. เพื่อให้อสม.มีศักยภาพในการดูแลผู้ป่วยเบื้องต้น และสามารถส่งต่อข้อมูลผู้ป่วยให้กับเจ้าหน้าที่ได้อย่างถูกต้อง
จากเยี่ยมบ้านผู้ป่วยใกล้เสียชีวิตหรือผู้ป่วยระยะสุดท้ายของชีวิตที่ดีรับการส่งต่อจากโรงพยาบาลแม่ข่าย จำนวน 2 รายโดยใช้ธรรมะกล่อมจิตใจเพื่อให้ผู้ป่วยยอมรับและอยู่กับภาวะเจ็บป่วยอย่างสงบ และให้การช่วยเหลือด้วยหัวใจของความเป็นมนุษย์ ทั้งนี้ยังมีการเยี่ยมบ้านเพื่อประเมินสิ่งแวดล้อมที่มีผลต่อสุขภาพของผู้ป่วย ผู้ป่วยที่เป็นผู้สูงอายุหรือผู้ป่วยที่มีปัญหาทางสุขภาพกายต้องประเมินการใช้ยาของผู้ป่วยซึ่งมักจะมีการใช้ยามาก ประเมินการใช้แหล่งบริการทางสุขภาพมาก ผู้ป่วยบางคนอาจนิยมไปหาหมอตามที่ต่างๆ ประเมินความเสี่ยงของสมาชิกในบ้านที่อาจจะถูกละเลยหรือถูกทำร้ายจากสมาชิกในครอบครัว เช่น ผู้สูงอายุหรือเด็ก เป็นต้น ประเมินผู้ป่วยที่จำเป็นต้องไปรับการรักษาที่โรงพยาบาล ประเมินร่วมกับสมาชิกในครอบครัวเมื่อเกินความสามารถของสมาชิกในครอบครัวจะดูแลผู้ป่วยได้ ในกรณีการเยี่ยมบ้านหลังออกจากโรงพยาบาล ประเภทของการเยี่ยมบ้านหลังจากออกจากโรงพยาบาล จากการนอนโรงพยาบาลหรือมาตรวจที่แผนกผู้ป่วยนอก ได้แก่ นอนโรงพยาบาลโดยโรคฉับพลัน อุบัติเหตุ หรือการผ่าตัด ผู้ป่วยที่มานอนโรงพยาบาล โดยโรคต่างๆ หลังจากที่ออกจากโรงพยาบาล สามารถที่จะติดตามเยี่ยมบ้านต่อได้ เช่น ในผู้ป่วยโรคฉับพลันเมื่อผู้ป่วยมีอาการดีขึ้นสามารถกลับบ้านได้ แพทย์ประจำครอบครัวสามารถติดตามเยี่ยมบ้านเพื่อดูอาการหรือปัจจัยบางอย่างที่มีผลต่อโรคผู้ป่วย อาทิ ผู้ป่วยโรคไข้เลือดออกการติดตามการเยี่ยมบ้านเพื่อประเมินอาการผู้ป่วย ประเมินแหล่งวางไข่ของยุง เป็นต้น กรณีผู้ป่วยอุบัติเหตุหรือผ่าตัด การติดตามการเยี่ยมบ้านเพื่อประเมินบาดแผล ทำแผลผู้ป่วย ตัดไหม หรือประเมินสิ่งแวดล้อม เป็นต้น
ครอบครัวและบุตรที่คลอดใหม่ การเยี่ยมบ้านครอบครัวที่มีบุตรคลอดใหม่เพื่อช่วยเหลือพ่อ แม่ที่มีบุตรใหม่ที่ยังไม่มีประสบการณ์ในการดูแลลูก รวมถึงการประเมินสิ่งแวดล้อมในครอบครัว เพื่อให้เกิดการดูแลเด็กเกิดใหม่อย่างดี ไม่มาตามนัด ผู้ป่วยที่ขาดนัดหรือไม่มาตามนัด การเยี่ยมบ้านจะช่วยประเมินสาเหตุหรือเหตุผลของผู้ป่วยที่ไม่มาตามนัด หรือมีเหตุการณ์ที่ผู้ป่วยไม่สามารถมาได้ เพื่อทำให้เกิดความต่อเนื่องของการรักษาได้ดียิ่งขึ้น การติดตามเยี่ยมบ้าน เพื่อทำความรู้จัก สร้างความเข้าใจในการดูแลสุขภาพให้แก่ผู้ป่วยและครอบครัว
การเยี่ยมติดตามผู้พิการและผู้ป่วยราชานุเคราะห์ฯร่วมกับเจ้าหน้าที่ โดยการประเมินภาวะสุขภาพ สิ่งแวดล้อม ฐานะทางสังคม เพื่อวางแผนให้การช่วยเหลือกับโรงพยาบาลแม่ข่าย สาธารณสุขจังหวัด อบจ.น่าน และราชเลขาในพระบรมราชานุเคราะห์ ทั้งนี้ยังมีการส่งเสริมพัฒนาการ โภชนาการให้กับบิดา มารดาเด็กที่พิการทางสมองตั้งแต่กำเนิด รวมถึงการติดตามนัดพบแพทย์ที่โรงพยาบาลน่านโดยมีพี่เลี้ยง(เจ้าหน้าที่รพ.สต.)ไปด้วยทุกครั้งเพื่อการรักษาที่ต่อเนื่อง และสนับสนุนนม อาหารเสริมเพื่อให้เด็กมีโภชนาการตามวัย พร้อมทั้งให้บิดามารดา – มีส่วนร่วมในการดูแลผู้ป่วย และยังได้รับการสนับสนุนจากองค์กรท้องถิ่น คณะกรรมการสุขภาพโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลยอด ในด้านค่าใช้จ่าย ยานพาหะและอื่นๆ ซึ่งทางคณะกรรมการได้นำโครงการเข้าแผนพัฒนาระบบสุขภาพของเทศบาลและกองทุนสุขภาพในการพัฒนาระบบการเยี่ยมบ้านของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพต่อไป ทางโรงพยาบาลมีแนวทางการพัฒนาศูนย์ฟื้นฟูผู้พิการ และผู้ป่วยที่ต้องได้รับการฟื้นฟู ให้ได้รับการทำกายภาพบำบัดด้วยแพทย์แผนไทยร่วมกับครอบครัว เพื่อให้เกิดมิตรภาพแลการดูแลผู้ป่วยอย่างใกล้ชิด
จากการเยี่ยมบ้านเราได้พัฒนาระบบการดูแลผู้ป่วยโรคไม่ติดต่อเรื้อรังโดยพยาบาลประจำบ้าน ที่มีอาสาสมัครจากญาติผู้ป่วย อสม.ในการเข้ารับการอบรมการดูแลผู้ป่วยเบื้องต้น ในเรื่องการจัดยารับประทาน การประกอบอาหารเฉพาะโรค การติดตามนัดผู้ป่วย โดยมีเจ้าหน้าที่เป็นผู้ติดตามและประเมิน ทำให้พยาบาลประจำบ้านมีความรู้และศักยภาพมากขึ้นและผู้ป่วยเกิดภาวะแทรกซ้อนน้อยลง
.....................................................................
การดูแลผู้ป่วยที่บ้านด้วยทีมสหวิชาชีพ อสม. จิตอาสา และเยาวชน นับเป็นการสร้างการเข้าถึงบริการของประชาชน ในการที่จะได้รับบริการที่เต็มเปี่ยมไปด้วยหัวใจแห่งความเป็นมนุษย์
พลังของชุมชน พลังของบุคลากรรพ.สต. และภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้อง ได้ช่วยกันดูแลสุขภาพและความเป็นอยู่ที่ดีของคนในพื้นที่ได้อย่างน่าภูมิใจยิ่งนัก
..........................................................
ขอขอบคุณ บุคลากร รพ.สต.ยอด, ทีมบูรณาการเชิงรุก อ.สองแคว ที่เอื้อเฟื้อบทความและรูปภาพ
อ้างอิง ทีมบูรณาการเชิงรุกอำเภอสองแคว. สรุปบทเรียนการพัฒนารพ.สต.ตามนโยบาย 1 อำเภอ 1 รพ.สต.ต้นแบบ, 2554
