งานวิจัย 1

การนำเสนอแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน

ผู้วิจัย  : อุทัย   โล้วมั่นคง

วัตถุประสงค์  เพื่อนำเสนอแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ผู้วิจัยได้ดำเนินการวิจัยตามลำดับขั้นตอนการวิจัยที่กำหนดไว้ และสรุปผลการวิจัยเป็นดังนี้

1. คุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษาที่จำเป็นต้องได้รับการพัฒนา

จากการศึกษาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษาเพื่อประเมินหาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหาร

สถานศึกษาที่จำเป็นต้องได้รับการพัฒนา ที่ได้ดำเนินการวิจัยในขั้นตอนที่ 2 และแสดงผลการวิจัยในบทที่ 4 ตอนที่ 1 พบว่า คุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษาที่มีความต้องการจำเป็นต้องได้รับการพัฒนา ได้แก่ คุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรม เรื่องทาน (การให้) อักโกธะ (ความไม่โกรธ) อวิโรธนะ (ความยุติธรรม) และอาชชวะ (ความเป็นผู้ตรง)

2. แนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา

แนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ได้ผ่านการดำเนินการวิจัย และการประเมินความเหมาะสมและความเป็นไปได้ของแนวทางจากผู้ทรงคุณวุฒิ ประกอบด้วยส่วนสำคัญ 4 ส่วน คือ

ส่วนที่ 1   ส่วนนำ

1.1 หลักการของแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมฯ

     1.        หลักทศพิธราชธรรม อันเป็นหลักธรรมตามแนวพุทธศาสนาที่เป็นคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา ที่ส่งเสริมให้เกิดผลสัมฤทธิ์ในการบริหารหน่วยงานหรือองค์การ และผลลัพธ์ด้านผู้เรียนเป็นที่สุด

     2.        หลักการที่นำมาใช้ในการพัฒนาแนวทางฯ พัฒนามาจากการศึกษากระบวนการพัฒนาภาวะผู้นำ ซึ่งแบ่งออกเป็น 4 ขั้นตอน คือขั้นที่  1) การประเมินความต้องการจำเป็นในการพัฒนา ขั้นที่ 2) การออกแบบการพัฒนา   ขั้นที่ 3) การดำเนินการพัฒนา ขั้นที่ 4) การประเมินผลการพัฒนา ซึ่งในแต่ละขั้นมีองค์ประกอบย่อย พร้อมสาระโดยละเอียด เพื่อผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในการพัฒนาสามารถนำไปประยุกต์ ใช้พัฒนาหลักสูตรเพื่อเสริมสร้างให้ผู้บริหารสถานศึกษามีภาวะผู้นำตามแนวพุทธศาสนาที่พึงประสงค์

     3.        หลักการพัฒนาภาวะผู้นำทางจริยธรรมตั้งอยู่บนพื้นฐานของการให้องค์ความรู้ แนวความคิด ด้วยวิธีการเพื่อผลของการเปลี่ยนแปลงทางพฤติกรรม โดยคำนึงถึงปัจจัยที่ส่งเสริมและกีดขวางพฤติกรรมทางคุณธรรมจริยธรรม ดังนั้น สาระของแนวทางนี้จึงมีความหลากหลายในเนื้อหา และรายละเอียดในแต่ละขั้นของกระบวนการ ซึ่งไม่เพียงครอบคลุมเนื้อหาเฉพาะด้านแนวคิดหรือองค์ความรู้ด้านคุณธรรมจริยธรรม แต่รวมถึงศาสตร์การบริหารจัดการสมัยใหม่ การบริหารจัดการด้านการเงิน ฯลฯ เพื่อให้มีความเหมาะสมสำหรับสังคมปัจจุบัน

     4.        หลักการพัฒนาภาวะผู้นำทางจริยธรรมอาศัยการแลกเปลี่ยนแบ่งปันความคิดเห็น ประสบการณ์ ระหว่างกัน เป็นการเรียนรู้ซึ่งกันและกันจากการแบ่งปันประสบการณ์ในระหว่างการทำกิจกรรมต่างๆ เช่น กิจกรรมการระดมสมอง กิจกรรมแบ่งปันประสบการณ์ การเรียนรู้จากกรณีศึกษาที่ใช้ได้ผลดีในการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมที่องค์การด้านการพัฒนาผู้นำ

     5.        หลักการพัฒนาภาวะผู้นำทางจริยธรรมหลักการพัฒนาภาวะผู้นำทางจริยธรรมต้องอาศัยการเปิดกว้างทางความคิดของผู้บริหารสถานศึกษา ซึ่งเป็นการเปิดโอกาสให้ผู้บริหารมีพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง โดยการยอมรับตนเองว่าอาจจะมีข้อบกพร่องทางพฤติกรรม ทำการวิเคราะห์ถึงพฤติกรรมที่บกพร่องของตนเอง และพร้อมที่จะแก้ไขพัฒนาพฤติกรรมที่บกพร่องนั้นๆ กล่าวได้ว่า เป็นการจูงใจให้ผู้บริหารเข้าร่วมการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมที่ได้ผลที่สุด

1.2 วัตถุประสงค์ของแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมฯ

แนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา สังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน มีวัตถุประสงค์ดังนี้

     1.        เพื่อต้องการให้ผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในการพัฒนาผู้บริหารสถานศึกษา สามารถนำไปประยุกต์แนวทางไปพัฒนาหลักสูตรหรือโครงการเพื่อเสริมสร้างให้ผู้บริหารสถานศึกษามีคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาที่พึงประสงค์

     2.   เพื่อนำเสนอแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรม โดยมีรายละเอียดของสาระในกระบวนการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมที่เอื้อต่อการประยุกต์ใช้ในการปฏิบัติงานให้เกิดผลเป็นรูปธรรม

ส่วนที่ 2   คุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนา

     คุณลักษณะด้านคุณธรรมจริยธรรมของผู้บริหารที่เหมาะสมที่ก่อให้เกิดประโยชน์ต่อองค์การและผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องต่างๆ โดยยึดหลักทศพิธราชธรรม อันเป็นหลักธรรมในพุทธศาสนาสำหรับพระราชาและผู้ปกครองบ้านเมือง ที่ได้น้อมนำมาเป็นกรอบหลักที่ผู้บริหารสถานศึกษาควรประพฤติปฏิบัติ เพื่อการปฏิบัติงานให้บรรลุเป้าหมายขององค์การ ความเจริญของสังคมและความผาสุกของผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง ทศพิธราชธรรมประกอบด้วยหลักธรรม 10 ข้อ ดังนี้   1) ทาน คือ การให้    2) ศีล คือการปฏิบัติตนอยู่ในศีลธรรมอันดี    3) ปริจจาคะ คือ การเสียสละเพื่อส่วนรวม   4) อาชชวะ คือ   ความเป็นผู้ตรง    5) มัททวะ คือ ความสุภาพอ่อนโยน    6) ตปะ คือ ความเพียร   7) อักโกธะ คือ ความไม่โกรธ     8) อวิหิงสา คือการไม่เบียดเบียน    9) ขันติ คือ ความอดทน    10) อวิโรธนะ คือ ความยุติธรรม

ส่วนที่ 3   แนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนา ประกอบด้วยแนวทางตามกระบวนการพัฒนา 4 ขั้นตอน คือ

ขั้นตอนที่ 1 แนวทางการประเมินความต้องการจำเป็นในการพัฒนา

ขั้นตอนที่ 2 แนวทางการออกแบบการพัฒนา

• เนื้อหาสาระในหลักสูตร หรือโปรแกรมการพัฒนา
• วิธีการพัฒนาที่เหมาะสมและเป็นไปได้
• การเตรียมความพร้อมและสร้างแรงจูงใจให้ผู้รับการพัฒนา
• การจัดสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการพัฒนา
• คุณสมบัติของวิทยากรหรือ  ผู้ดำเนินการพัฒนา (Facilitator)
• อุปกรณ์และเครื่องมือที่จำเป็นในการพัฒนา

ขั้นตอนที่ 3 แนวทางการดำเนินการพัฒนา

• กิจกรรมที่จำเป็นก่อนการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำ
• กิจกรรมที่จำเป็นระหว่างเข้ารับการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำ
• กิจกรรมที่จำเป็นหลังเข้ารับการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำ

ขั้นตอนที่ 4 แนวทางการประเมินผลการพัฒนา

• การประเมินในระหว่างการพัฒนา
• การประเมินและติดตามผลหลังการพัฒนา
• การประเมินผลการพัฒนาที่มีต่อพฤติกรรมผู้บริหาร
• การประเมินผลการพัฒนาที่มีต่อผลการดำเนินงานของผู้บริหาร
• การประเมินผลการพัฒนาที่มีต่อองค์การ

ส่วนที่ 4   การนำแนวทางไปใช้

1.  ข้อเสนอแนะระดับนโยบาย มีดังนี้

1.1   ผลการวิจัยพบว่า หลักธรรมตามแนวพุทธศาสนาที่เป็นคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา ส่งเสริมให้เกิดผลสัมฤทธิ์ในการบริหารหน่วยงานหรือองค์การ ดังนั้น ผู้บริหารการศึกษาส่วนกลางในสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน ควรให้ความสำคัญที่จะต้องพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรม โดยตระหนักว่าคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมเป็นคุณสมบัติพื้นฐานที่สำคัญของผู้บริหารในการแสดงบทบาทต่างๆในฐานะผู้บริหารสถานศึกษาได้อย่างสมบูรณ์

1.2   ผลการวิจัยพบว่า นโยบายจากหน่วยงานต้นสังกัดมีความสำคัญในการเตรียมความพร้อมและเสริมสร้างแรงจูงใจให้ผู้รับการพัฒนา ในกิจกรรมที่จำเป็นหลังเข้ารับการพัฒนา และในการประเมินติดตามผลหลังการพัฒนา ดังนั้น กระทรวงศึกษาธิการและสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐานในฐานะหน่วยงานต้นสังกัด ควรกำหนดนโยบายและมาตรการสนับสนุนการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษาให้เป็นรูปธรรมอย่างต่อเนื่อง

2.  ข้อเสนอแนะระดับปฏิบัติ มีดังนี้

2.1   ผลการวิจัยพบว่า แนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนา มีการวิเคราะห์หาความต้องการจำเป็นในการได้รับการพัฒนา โดยการกำหนดมาตรวัดจริยธรรมเป็นแบบประเมินที่แสดงคุณลักษณะทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนา ดังนั้น สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ ควรนำดัชนีชี้วัดพฤติกรรมที่แสดงคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาไปปรับใช้เป็นมาตรฐานในการบริหารจัดการสถานศึกษา

2.2   ผลการวิจัยพบว่า การเปิดกว้างทางความคิดของผู้บริหารสถานศึกษา โดยการวิเคราะห์ การยอมรับและพร้อมแก้ไขข้อบกพร่องทางพฤติกรรมของตนเองเป็นการสร้างโอกาสให้ผู้บริหารมีการพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง ดังนั้น ผู้บังคับบัญชาของผู้บริหารสถานศึกษา ควรกำกับติดตามผลการปฏิบัติงาน และทำหน้าที่เป็นที่ปรึกษาให้กับผู้บริหารสถานศึกษาในเรื่องพฤติกรรมและภาวะผู้นำทางจริยธรรม พร้อมให้ข้อมูลย้อนกลับ (Feedback) เกี่ยวกับผลการปฏิบัติงานและคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมของผู้บริหารสถานศึกษาซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญในการบริหารจัดการองค์การ เพื่อเป็นการส่งเสริมให้ผู้บริหารสถานศึกษามีการปรับปรุงพัฒนาตนเองต่อไป

2.3   ผลการวิจัยพบว่า หลักทศพิธราชธรรมเป็นหลักธรรมตามแนวพุทธศาสนาที่เป็นคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา ส่งเสริมให้เกิดผลสัมฤทธิ์ในการบริหารหน่วยงานหรือองค์การและผลลัพธ์ด้านผู้เรียน ดังนั้นองค์การที่มีส่วนเกี่ยวข้อง ควรมีการสนับสนุนให้มีการนำกลยุทธ์การน้อมนำหลักทศพิธราชธรรม เพื่อการบริหารจัดการสถาบันการศึกษาต่างๆ ทั้งในและนอกสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน

2.4   ผลการวิจัยพบว่า มีแนวทางในการประเมินระหว่างการพัฒนาและแนวทางการประเมินผลหลังการพัฒนาหลากหลาย ที่สามารถนำไปประยุกต์ใช้ในการปรับปรุงหลักสูตรหรือโครงการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรม ดังนั้น หน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรมีการทดลองใช้และประเมินผลสัมฤทธิ์ของหลักสูตรหรือโปรแกรมเพื่อเสริมสร้างให้ผู้บริหารสถานศึกษามีคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรม

3.   ข้อเสนอแนะเพื่อการวิจัย

การนำเสนอแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษาสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน เป็นการวิจัยเชิงพรรณนา ที่มีการนำเสนอข้อมูลเชิงปริมาณและเชิงคุณภาพ ผู้วิจัยมีข้อเสนอแนะเพื่อการวิจัย ดังนี้

3.1   การวิจัยครั้งนี้ มุ่งศึกษาเฉพาะแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวพุทธศาสนาของผู้บริหารสถานศึกษา ในการวิจัยครั้งต่อไปควรวิจัยเพื่อเชิงคุณภาพเพื่อการประเมินและติดตามผลหลังการพัฒนาพฤติกรรมของผู้บริหารแนวทางหรือรูปแบบการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมตามแนวศาสนาต่างๆ เพื่อสังเคราะห์หาความสอดคล้องของพฤติกรรมหรือคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมของทุกๆศาสนาที่สำคัญ เพื่อกำหนดเป็นเกณฑ์มาตรฐานทางจริยธรรม และพัฒนากลยุทธ์เพื่อการประยุกต์ใช้ในการพัฒนาผู้บริหารที่นับถือศาสนาอื่นๆ เช่น คริสต์ อิสลาม เป็นต้น

3.2   การวิจัยครั้งนี้ไม่ได้เน้นสังเคราะห์แนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมในบริบทของประเทศทางตะวันตก ควรทำการศึกษาเปรียบเทียบแนวทางการพัฒนาคุณลักษณะภาวะผู้นำทางจริยธรรมในบริบทตะวันตกและตะวันออก เพื่อการประยุกต์ใช้แนวทางในระดับสากล