วันที่ ๔ พ.ค. ๕๓ คณะสี่สหายนัดไปกินข้าวเที่ยงและคุยกัน ศ. ดร. ฉัตรทิพย์แนะนำร้านอาหารอิตาเลียนชื่อ Samsen’s Tavern อยู่บนถนนเศรษฐศิริ ซึ่งอร่อยมาก
แต่ที่โอชะยิ่งกว่าคือความรู้เกี่ยวกับคำอธิบายปรากฏการณ์ของสังคม ที่มองเห็นเป็นความขัดแย้งอยู่บนผิวของสังคมในขณะนี้
ผมขอคำอธิบายจาก ศ. ดร. ฉัตรทิพย์ ว่า สภาพปรากฏการณ์เสื้อแดงมันบอกอะไร หรืออธิบายพัฒนาการทางสังคมอย่างไร ท่านบอกว่าท่านเห็นการรวมตัวกันระหว่าง คนชั้นกลาง ทุน และคนคับแค้น เพื่อเปลี่ยนจากจารีตเดิม ซึ่งการเปลี่ยนจากจารีตเดิมนี้เราเห็นในยุโรป ที่ดำเนินมาก่อนเราเป็นร้อยหรือหลายร้อยปี และการเปลี่ยนนั้นรุนแรงที่สุดในรัสเซีย รองลงมาคือในฝรั่งเศส ส่วนที่อังกฤษก็มีการฆ่าฟันกัน แต่ตกลงกันได้ในการรักษาสถาบันเดิมเอาไว้ในสภาพที่เหมาะสมกับยุคสมัย
ท่านบอกว่ากำลังเตรียมหนังสือเล่มใหม่ของท่านไว้ให้พอดี และสาระในหนังสือ การเป็นสมัยใหม่กับแนวคิดชุมชน ของท่าน จะให้คำอธิบายคำถามของผมได้บางส่วน
คำว่า “การเป็นสมัยใหม่” สะกิดใจผม จึงถามอาจารย์กุ๊ก (Google) ได้ความหมายของ modernization ที่นี่ซึ่งผมเห็นด้วยกับข้อถกเถียงว่า สำหรับสังคมไทย modernization ไม่ควรแปลว่า westernization และที่สำคัญคือผมได้ความรู้เรื่องsocial evolution ซึ่งผมมองว่าเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ หรือเป็นธรรมชาติ ที่สังคมจะต้องมีวิวัฒนาการ โดยที่เราไม่ควรให้เป็นวิวัฒนาการตามยถากรรม ควรมีการทำความเข้าใจและใส่ intervention เพื่อให้เป็นการเปลี่ยนแปลงที่ถูกทิศทาง และมีความราบรื่นพอสมควร น่าเสียดายที่ที่ผ่านมาดูจะเป็นการเปลี่ยนแปลงแบบตามยถากรรมมากไปหน่อย
จากหนังสือ การเป็นสมัยใหม่กับแนวคิดชุมชน บอกว่าญี่ปุ่นคิดเรื่องนี้ตั้งแต่สงครามโลกครั้งที่ ๒ มีแนวคิดที่จะสร้างความเป็นสมัยใหม่ของเอเซียโดยญี่ปุ่นเป็นผู้นำ ใช้แนวทางต่อยอดของดีๆ ของเอเซีย ไม่ลอกมาจากฝรั่งทั้งหมด จะเห็นว่าตอนนี้เราเห็นญี่ปุ่นเป็นอย่างนั้นจริงๆ
ฟังดูคล้ายกับว่าสังคมไทยกำลังจะลอกคราบไปสู่มิติใหม่ หรือสู่ความเป็นสมัยใหม่ ซึ่งเราน่าจะได้ใช้สติปัญญาในการเลือก และออกแบบสังคมของเรา โดยมองสังคมไทยในท่ามกลางสังคมโลก คู่ต่อสู้/แข่งขัน (และร่วมมือ) ของเราน่าจะเป็นภายนอกประเทศเป็นหลัก แต่อนิจจา เรากลับมัวทะเลาะกันเอง
หนังสือ การเป็นสมัยใหม่กับแนวคิดชุมชน บอกเราว่า สังคมไทยมีส่วนดีเป็นรากฐานอยู่ในความเป็นสังคมชุมชน และมิติความเป็นมนุษย์ของสังคมตะวันออก ความเป็นสมัยใหม่หรือการลอกคราบสังคมไปสู่มิติใหม่ควรเลือกเก็บส่วนที่ดีเหล่านี้ไว้
ผมได้ความรู้ว่า ความเป็นสมัยใหม่มีหลายมิติ ซับซ้อนมาก และซับซ้อนขึ้นเรื่อยๆ โดยอคติของผมบอกว่า มิติหนึ่งที่ขาดไม่ได้เป็นอันขาด คือสังคมเรียนรู้ ความเป็นสมัยใหม่ในยุคปัจจุบัน ต้องมีมิติของการเรียนรู้จากการดำรงชีวิต จากการทำงานประจำ และอื่นๆ
Modernization ในยุคปัจจุบันต้องไม่ละเลย Learning Organization / Learning Society
หนังสือ การเป็นสมัยใหม่กับแนวคิดชุมชน มีรายละเอียดและลึกซึ้งกว่าที่ผมเล่ามากมายนับร้อยเท่า เพราะกลั่นออกมาจากสมองของปราชญ์ที่ใคร่ครวญเรื่องนี้มากว่า ๓๐ ปี ท่านที่สนใจติดต่อได้ที่สำนักพิมพ์สร้างสรรค์ โทร ๐๒ ๒๗๙ ๒๔๕๗ หนังสือนี้จัดจำหน่ายโดยบริษัทเคล็ดไทย โทร ๐๒ ๒๒๕ ๙๕๓๖
วิจารณ์ พานิช
๕ พ.ค. ๕๓
