ท่ามกลางกระแสความเปลี่ยนแปลงแห่งโลกาภิวัตน์ ที่ “นวัตกรรม” ดูจะเป็นสิ่งที่หลาย ๆ คนหลาย ๆ องค์กรต่างพากันสนใจและให้ความสำคัญอย่างยิ่ง
“นวัตกรรม” หมายถึง การทำสิ่งต่างๆด้วยวิธีใหม่ๆ และยังอาจหมายถึงการเปลี่ยนแปลงทางความคิด การผลิต กระบวนการ หรือองค์กร ไม่ว่าการเปลี่ยนนั้นจะเกิดขึ้นจากการปฏิวัติ การเปลี่ยนอย่างถอนรากถอนโคน หรือการพัฒนาต่อยอด และหากจะให้ผมเล่าถึงนวัตกรรมทางการศึกษาผมก็จะใช้ประสบการณ์ของผมเป็นตัวอย่างให้ท่านผู้อ่านได้เห็นภาพและสามารถนำไปปรับใช้ในบริบทของแต่ละท่านได้
นวัตกรรมทางการศึกษาที่เป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจ คือ กรณีศึกษาโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้าสมุทรปราการ เริ่มต้นจากการที่ผมมีโอกาสได้รู้จักกับ อ.ปรารถนา ศรีสุข ซึ่งเป็นลูกศิษย์ที่เรียนวิชาการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ หลักสูตรปริญญาเอกด้านการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ มหาวิทยาลัยบูรพา เมื่อ พ.ศ.2546 ซึ่งเป็นคนที่มีความสนใจในเรื่องการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ มีความตั้งใจ และ Get things done อยู่เสมอ
หลังจากที่สอนและรู้จักกันมาระยะเวลาหนึ่ง ลูกศิษย์ผมคนนี้ก็ซึมซับแนวทางการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ของผม โดยเฉพาะทฤษฎี 4 L’s , ทฤษฎีทุน 8 K’s และ 5 K’s และวิธีการกระตุ้นของผม จึงเชิญผมไปเป็นที่ปรึกษาของโรงเรียนซึ่งขณะนั้นยังเป็นโรงเรียนบางหัวเสือบุญแจ่มเนียมนิล ได้ทำงานตามแบบทฤษฎี 3 ต. ของผม คือ ต่อเนื่อง ต่อเนื่อง ต่อเนื่อง ตลอดมา
ผมได้กระตุ้นให้ครูและผู้บริหารใฝ่รู้ กระตือรือร้นหาความรู้ มีความสนใจแบบ Eager to learn รู้จักคิดเป็น วิเคราะห์เป็น เน้นวิธีการสอนที่น่าสนใจให้นักเรียนสนใจ รวมทั้งการคิดนอกกรอบ ซึ่งเป็นผลทำให้เกิดโครงการใหม่ๆ ในระดับโรงเรียนตามมามากมาย ซึ่งผมถือว่าเป็นนวัตกรรมของโรงเรียนเล็กๆ แห่งหนึ่งที่ทำได้สำเร็จ
ในความเห็นของผม “นวัตกรรม” น่าจะประกอบด้วย 3 ขั้นตอน
1. ต้องมาจากความคิดใหม่และคิดเชิงสร้างสรรค์ หาความรู้ตลอดเวลา ถึงแม้ว่าอาจจะมีโครงการลักษณะนี้ในวงการอื่นมีประจำโดยเฉพาะภาคธุรกิจ แต่ในวงการศึกษาหลายโครงการต้องถือว่าเป็นโครงการใหม่ เพราะต้องแหวกวงล้อมประเพณีหรือวัฒนธรรมเก่าๆ ที่เป็นอุปสรรคต่อการคิดใหม่ อ.ปรารถนาทำสำเร็จคือสามารถให้ผู้บริหารโรงเรียนอื่น ๆ คล้อยตามซึ่งเป็นเรื่องไม่ง่ายเลย
2. เมื่อมีความคิดใหม่แล้ว ต้องลงมือทำ เพราะถ้าคิดแต่ไม่ทำ นวัตกรรมก็ไม่เกิด ผู้บริหารของโรงเรียนสนับสนุนให้เกิดโครงการใหม่ ๆ คือมีการทำไปทำ (Action) หรือเรียกว่ามีการเริ่มให้เป็นรูปธรรม (Initiative for action)
3. ต้องทำให้สำเร็จและต่อเนื่อง โดยวัดผลว่าคุณภาพการศึกษาของโรงเรียนจากมุมมองของครู ผู้ปกครอง และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียได้ประโยชน์มากขึ้นจากคุณภาพการศึกษาที่ปรับปรุงให้ดีขึ้น
หลังจากที่ผมได้ไปเยี่ยมโรงเรียนในครั้งแรก ต่อมาได้เกิดโครงการแรกตามมาคือ การพัฒนาผู้บริหารโรงเรียนในจังหวัดสมุทรปราการ โดยมูลนิธิพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ระหว่างประเทศ โรงเรียนบางหัวเสือบุญแจ่มเนียมนิล ( ขณะนั้น ) และองค์การบริหารจังหวัดสมุทรปราการ ร่วมกันจัดหลักสูตรพัฒนาผู้บริหารระดับสูง 48 ชั่วโมง ให้แก่ผู้อำนวยการโรงเรียนต่างๆ ในจังหวัดสมุทรปราการ
อ.ปรารถนามีบทบาทในการกระตุ้นให้เกิดโครงการนี้ มีโรงเรียนบางหัวเสือฯ เป็นผู้ประสานงาน มีผู้บริหารโรงเรียนในจังหวัดสมุทรปราการกว่า 50 ท่าน มาร่วมเรียนรู้แนวคิดต่างๆกับวิทยากรชั้นนำเพื่อนำไปประยุกต์ใช้กับการบริหารโรงเรียนสมัยใหม่ได้เป็นอย่างดี ซึ่งนับเป็นนวัตกรรมชิ้นแรกที่โรงเรียนแห่งนี้ได้ทำขึ้น เป็นประโยชน์กับหลายโรงเรียนในจังหวัดสมุทรปราการ
ปัจจุบันลูกศิษย์จากโครงการนี้หลายคนได้ขึ้นไปเป็นผู้บริหารแล้วเพราะทำงานเชิงนวัตกรรมได้ดี เช่น อ.เบญจภา ผู้อำนวยการโรงเรียนวัดนายโรงที่เน้นภาษาอังกฤษ
โครงการต่อเนื่องที่ตามมา คือ ไปทัศนศึกษาที่ประเทศเวียดนาม โดยการให้ผมนำคณะผู้บริหารที่เข้าร่วมการอบรมและครูไปต่อยอดการเรียนรู้ที่ประเทศเวียดนามด้วยทุนของตัวเอง โดยไม่รองบประมาณจากรัฐดังเช่นอดีต ถ้าไม่มีงบประมาณของรัฐก็ไม่ไป
แต่ครั้งนี้เกิดนวัตกรรมขึ้นมา เพราะแต่ละท่านได้ใช้งบประมาณของตัวเองในการไปศึกษาดูงาน ต่อยอดความรู้ถึงต่างประเทศ ผมได้พาไปชมโรงเรียนที่เน้นหนักทางคณิตศาสตร์และวิทยาศาสตร์ของประเทศเวียดนาม เน้นการบริหารจัดการ ได้เห็นว่าเด็กนักเรียนเวียดนามมีความสุขในการเรียน ไม่ได้บ้าเรียนพิเศษแบบเด็กไทย ทำให้หลายท่านได้ความคิดใหม่ๆ ตามมา
หลังจากนั้นโรงเรียนก็ให้ผมนำไปทัศนศึกษาที่ประเทศสิงคโปร์ ได้ไปเยี่ยมชมรับฟังการทำงานของกระทรวงศึกษาธิการ ประเทศสิงคโปร์ สนามบินชางงี และสำนักเลขาธิการของ APEC ได้แนวคิดใหม่ในการมองการศึกษาไทยในระดับโลกาภิวัตน์ว่าต้อง Think Global และ Act Local โดยเฉพาะในขณะนั้นสนามบินสุวรรณภูมิกำลังดำเนินการก่อสร้างใกล้เสร็จ การรับฟังการบริหารของสนามบินชางงี ก็ได้แนวคิดที่เปิดหลักสูตรเพื่อเตรียมความพร้อมให้กับแรงงานที่อาจจะไปทำงานในสนามบิน
จากแนวคิดต่างๆ ที่ได้รับมา โรงเรียนแห่งนี้ก็ได้สร้างหลักสูตรใหม่ขึ้น ซึ่งสอดคล้องกับการปฏิรูปการศึกษาที่ให้ความสำคัญกับท้องถิ่น เกิดเป็นหลักสูตรธุรกิจอุตสาหกรรม เพราะโรงเรียนแห่งนี้มีโรงงานอุตสาหกรรมต่างๆ ล้อมรอบ และสนามบินสุวรรณภูมิก็อยู่ในจังหวัดสมุทรปราการ โรงเรียนจึงได้พัฒนาหลักสูตรเพื่อตอบสนองกับท้องถิ่น เพื่อเตรียมความพร้อมให้กับแรงงาน ให้มีคุณภาพมากขึ้น ได้เชิญวิทยากรจากภายนอกมาสอนในหลักสูตรนี้มากมาย
ผมมีโอกาสไปสอนเด็กมัธยมที่บางหัวเสือฯ เรื่องโลกาภิวัตน์ การเปลี่ยนแปลง และการจ้างงานในอนาคต เพื่อให้นักเรียนเรียนแบบมีเป้าหมาย มีการวางแผน ไม่ใช่เรียนโดยไม่ดูว่าจบแล้วจะมีงานทำหรือไม่? มีการฝึกงานภาคฤดูร้อนที่ถือเป็นส่วนหนึ่งของหลักสูตรในระดับโรงเรียนมัธยมศึกษา จึงนับเป็นนวัตกรรมอีกหนึ่งชิ้น เพราะการฝึกงานเป็นส่วนหนึ่งของการเรียนในระดับมหาวิทยาลัยและอาชีวศึกษา ไม่ใช่ในระดับมัธยมศึกษา
หลักสูตรนี้เป็นส่วนสำคัญที่ทำให้โรงเรียนได้รับการประเมินให้ผ่านเป็นต้นแบบโรงเรียนในฝัน
หลังจากนั้นโรงเรียนได้เปลี่ยนชื่อเป็นโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้าสมุทรปราการ ผลงานที่ผ่านมาทำให้มีนักเรียนเข้ามาศึกษาต่อที่โรงเรียนมากขึ้นจากจำนวนประมาณไม่ถึงพันคนเพิ่มเป็น 2 พันกว่าคน
พ่อแม่ ผู้ปกครอง ก็มีความคาดหวังและภูมิใจในคุณภาพการศึกษาของโรงเรียนอย่างมากที่โรงเรียนพึ่งตนเองมากกว่าพึ่งการช่วยเหลือจากนโยบายของรัฐบาลนับเป็นตัวอย่างที่ดี
นอกจากนี้ ได้ให้ผมนำคณะครูไปทัศนศึกษาที่ประเทศเกาหลีใต้ ซึ่งขณะนั้นผมดำรงตำแหน่งเป็นประธานคณะทำงานด้านการพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ของ APEC ( Lead Shepherd of APEC HRD Working Group ) เพื่อนผมเป็นประธานมูลนิธิการศึกษาของ APEC เป็นชาวเกาหลีใต้โดยขณะนั้นประเทศเกาหลีใต้ได้ทำโครงการ APEC ICT Model school อยู่ และโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้าสมุทรปราการสนใจในโครงการ ผมจึงได้นำโรงเรียนนี้เข้าร่วมโครงการ เป็นที่มาของ Sister School กับโรงเรียน Wadong Middle school ประเทศเกาหลีใต้ ได้นำนักเรียนเดินทางไปยังเกาหลีใต้ เพื่อทำความรู้จักสัมพันธ์ระหว่างกัน และโรงเรียน Wadong Middle school ได้นำนักเรียนซึ่งเป็น buddy เดินทางมาเยี่ยมโรงเรียนที่เมืองไทยเช่นกัน
นับว่าเป็นการทูตภาคประชาชนที่น่าสนใจมาก เป็นครั้งแรกที่โรงเรียนนี้ได้นำนักเรียนเดินทางไปเชื่อมสัมพันธไมตรียังต่างประเทศ ผมจึงถือว่าเป็นนวัตกรรมของโรงเรียนที่น่าสนใจมาก
จากนั้นได้รับเป็นโรงเรียนพระราชทาน เป็นโรงเรียนดีเด่นขนาดกลาง จากโครงการเด่นๆ ที่เป็นนวัตกรรมของโรงเรียน เพราะนวัตกรรมทำให้โรงเรียนแห่งนี้ประสบความสำเร็จอย่างมาก
สรุปว่า ตลอดเวลา 6 – 7 ปีตั้งแต่ผมได้รู้จักลูกศิษย์ของผมและโรงเรียนแห่งนี้ ผมได้ติดตามการทำงานของลูกศิษย์ และคณะผู้บริหารโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้า สมุทรปราการมาโดยตลอด ทุกท่านทำงานอย่างเป็นขั้นเป็นตอนและต่อเนื่อง เพื่อพัฒนาโรงเรียนดังนี้
v สร้างวิสัยทัศน์ของโรงเรียนด้วยการขอให้ผมในฐานะเลขาธิการมูลนิธิพัฒนาทรัพยากรมนุษย์ระหว่างประเทศและที่ปรึกษาของโรงเรียนฯ นำคณะผู้บริหาร ครู และนักเรียนไปทัศนศึกษาดูงานในประเทศเวียดนาม สิงคโปร์ เกาหลี โดยไม่รอพึ่งพางบประมาณของรัฐเท่านั้น
v เปลี่ยนภาพลักษณ์ของโรงเรียนจากโรงเรียนบางหัวเสือบุญแจ่มเนียมนิลพัฒนามาเป็นโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้า สมุทรปราการได้สำเร็จ ได้รับความร่วมมืออย่างดียิ่งจากหลายฝ่าย ทั้งชุมชน วัด และนักการเมืองท้องถิ่นนับตั้งแต่นายกเทศมนตรี เทศบาล องค์การบริหารส่วนจังหวัด
สามารถทำให้โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้าสมุทรปราการ เป็น APEC ICT SCHOOL ในสมัยที่ผมเป็นประธานคณะทำงานด้านทรัพยากรมนุษย์ของเอเปค ช่วง ปี 2004 – 2006 ทำให้เด็กไทยกับเด็กเกาหลีใต้แลกเปลี่ยนประสบการณ์และวัฒนธรรมซึ่งกันและกันโดยใช้อินเตอร์เน็ต
v การพัฒนาหลักสูตรการเรียนการสอนของโรงเรียน เน้นการมีงานทำ คือ ให้นักเรียนในระดับมัธยมปลายได้เรียนรู้เรื่องธุรกิจและการจ้างงาน เช่น ให้มีการเรียนรู้เรื่องการตลาด การเงิน การเป็นผู้ประกอบการ ฯลฯ เป็นสิ่งที่จำเป็นมากสำหรับการเรียนรู้ในยุคใหม่ เพื่อเตรียมความพร้อมเข้าสู่ตลาดแรงงาน
โดยสรุปแล้วทั้งหมดนี้เป็นกรณีศึกษาของผู้นำในโรงเรียน ผู้บริหาร และคณาจารย์ที่คิดและทำงานนอกกรอบ สร้างนวัตกรรม และวันนี้ประโยชน์ส่งไปถึงนักเรียนและเยาวชนที่เป็นอนาคตที่สำคัญของประเทศ”
บทบาทของผมกับการพัฒนาโรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้าสมุทรปราการเป็นกรณีตัวอย่างหนึ่งที่น่าจะเป็นแรงบันดาลใจและเป็นแนวทางให้หลายโรงเรียน หลายองค์กรทางการศึกษาได้เรียนรู้และนำไปปรับใช้ให้เกิดการพัฒนาในวงกว้างต่อไป เพราะการเป็นทรัพยากรมนุษย์พันธุ์แท้ไม่ใช่แค่ช่วยธุรกิจให้เก่งและดีเท่านั้น สามารถช่วยโรงเรียนเล็ก ๆ แต่มีอาจารย์ปรารถนาซึ่งสามารถทำงานร่วมกับ ผอ.กิตติศักดิ์ ชาญอักษร ซึ่งเป็นผู้บริหารสูงสุดขององค์กรขับเคลื่อนองค์กรการศึกษาไปสู่ความเป็นเลิศได้
คำถามก็คือในระบบการศึกษาเราจะสร้าง “ครูปรารถนา” ให้มีจำนวนมากขึ้นได้อย่างไร เพราะสิ่งที่ครูปรารถนาทำเป็นการเปิดโอกาสให้ผู้เชี่ยวชาญอย่างผมเข้ามาให้คำปรึกษาเรียกว่าเป็นระบบ Outside in และดำเนินการสำเร็จโดยเอาชนะอุปสรรคมากมายในระบบราชการของโรงเรียน ซึ่งล่าสุด ดร.คุณหญิงกษมา วรวรรณ ณ อยุธยา เลขาธิการคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (กพฐ.) ก็ได้เห็นผลงานเหล่านี้ และพูดไว้ว่า “โรงเรียนเตรียมอุดมศึกษาน้อมเกล้าสมุทรปราการพัฒนาอย่างมีคุณภาพและยั่งยืน เพราะมีที่ปรึกษาที่มีประสบการณ์ทางด้านทรัพยากรมนุษย์ระดับชาติและระดับนานาชาติมาช่วยอย่างต่อเนื่องกว่า 7 ปีแล้ว ทำให้เห็นว่าการศึกษาไทยยุคใหม่ต้องสร้างและบริหารเครือข่ายให้ได้”
และที่เป็นเกียรติและความภาคภูมิใจสูงสุดของโรงเรียนแห่งนี้คือการที่สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินเยี่ยมโรงเรียนเป็นการส่วนพระองค์
ผมอยากเห็นครูแบบอาจารย์ปรารถนาหลาย ๆ คนในวงการการศึกษาของเราครับ
จีระ หงส์ลดารมภ์
