กกอ. คือคณะกรรมการการอุดมศึกษา   มีหน้าที่ตามที่ระบุไว้ใน พรบ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ มาตรา ๓๔   และใน พรบ. ระเบียบบริหารราชการกระทรวงศึกษาธิการ พ.ศ. ๒๕๔๖ มาตรา ๑๖

          ผมโดนจับไปทำหน้าที่ประธาน กกอ. โดยบังเอิญและไม่รู้ตัว   จึงต้องมานั่งเป็นนักเรียน เรียนรู้กฎหมายที่เกี่ยวข้อง    โดยนักเรียนอย่างผมมีนิสัยไม่ดี ชอบเถียงครู    และชอบตีความอย่างอิสระ เพื่อหาความสนุกให้แก่ตัวเอง   ดังนั้น บันทึกที่เกี่ยวข้องกับ กกอ. ต่อจากนี้ไป    เป็นการตีความโดยอิสระของผม   เป็นการบันทึกการเรียนรู้ส่วนตัว   จึงไม่เกี่ยวข้องกับการทำหน้าที่ประธาน กกอ. 

          ผมตีความว่า กกอ. ทำหน้าที่กำกับดูแล (governance) การจัดการระบบ ของระบบอุดมศึกษา    โดยมี สกอ. ทำหน้าที่บริหารจัดการ (management) ระบบ   เป็นการแยกหน้าที่กัน แต่ร่วมมือกัน   ในลักษณะที่ กกอ. ทำหน้าที่กำกับดูแลแบบ Generative Governance   เพื่อสร้าง synergy และ empowerment แก่ สกอ. และแก่สถาบันอุดมศึกษาทั้งหลาย   ไม่ใช่กำกับดูแลแบบเน้น command and control

          ผมตีความว่า กกอ. ต้องเน้นผลประโยชน์ภาพรวมของระบบอุดมศึกษา เป็นหลัก   ดังนั้น กรรมการทุกคนต้องห้ามใจ ไม่ทำงานเพื่อเอื้อประโยชน์ส่วนบุคคล หรือส่วนองค์กร จนเสียหลักการของการพัฒนาระบบ

          เรื่องนี้ตามข่าวเล่าลือ มักมีคนอาศัยความใกล้ชิดผู้มีอำนาจทางการเมือง   หรืออาศัยความสัมพันธ์ส่วนตัว มา “ขอ” หรือ “กดดัน” ให้กรรมการเอื้อประโยชน์ส่วนบุคคล หรือส่วนองค์กร   ซึ่งผมเข้าใจว่า ที่เขาเลือกผมเป็นประธานก็น่าจะเพื่อใช้จุดแข็งของผมในเรื่องนี้   คือผมไม่เคย “ขอ” อะไรใคร   จึงไม่มีภาระให้ต้องต่างตอบแทน   และโดยนิสัยและความเชื่อส่วนตัว ผลประโยชน์ส่วนรวมต้องมาก่อนผลประโยชน์ส่วนตัวหรือส่วนน้อยเสมอ  

          พรบ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ ระบุในมาตรา ๓๔ วรรค ๓ ดังนี้ “คณะกรรมการการอุดมศึกษา มีหน้าที่พิจารณาเสนอนโยบาย แผนพัฒนา และมาตรฐานการอุดมศึกษาที่สอดคล้องกับความต้องการตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ และแผนการศึกษาแห่งชาติ การสนับสนุนทรัพยากร การติดตาม ตรวจสอบ และประเมินผลการจัดการศึกษาระดับอุดมศึษา โดยคำนึงถึงความเป็นอิสระและความเป็นเลิศทางวิชาการของสถานศึกษาระดับปริญญาตามกฎหมายว่าด้วยการจัดตั้งสถานศึกษาแต่ละแห่ง และกฎหมายที่เกี่ยวข้อง”

          พรบ. ระเบียบบริหารราชการกระทรวงศึกษาธิการ พ.ศ. ๒๕๔๖ มาตรา ๑๖ ระบุหน้าที่ของ กกอ. ล้อพรบ. การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ มาตรา ๓๔ วรรค ๓ และมีข้อความเพิ่มเติมว่า “และเสนอแนะในการออกระเบียบ หลักเกณฑ์ และประกาศ ที่เกี่ยวกับการบริหารงานของสำนักงาน   ให้ความเห็นหรือคำแนะนำแก่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการหรือคณะรัฐมนตรี   และมีอำนาจหน้าที่อื่นตามที่กฎหมายกำหนด   หรือตามที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการมอบหมาย   ตลอดทั้งให้มีอำนาจเสนอแนะและให้ความเห็นในการจัดสรรเงินอุดหนุนทั่วไปให้แก่สถานศึกษาระดับปริญญา ทั้งที่เป็นสถานศึกษาในสังกัด และสถานศึกษาในกำกับแก่คณะรัฐมนตรี” 

          ตามตัวหนังสือ กกอ. มีหน้าที่เสนอ “นโยบาย แผนพัฒนา และมาตรฐาน”   นอกจากนั้น ยังมีหน้าที่ “ให้ความเห็น หรือให้คำแนะนำแก่รัฐมนตรี”   เป็นหน้าที่ใหม่เอี่ยมที่ผมไม่เคยทำมาก่อน   และเป็นทักษะที่ผมจะต้องเรียนรู้    ว่าจะ “ให้ความเห็น” หรือ “ให้คำแนะนำ” อย่างไร  

          โดยนิสัยผม ความเห็นและคำแนะนำต้องมีลักษณะ evidence-based   นั่นคือต้องมีการทำวิจัยเพื่อเสนอแนะ “นโยบาย แผนพัฒนา และมาตรฐาน” ของระบบอุดมศึกษา แก่ รมต. ศึกษาธิการ   และผมอยากเสนอแนะปีละครั้งเป็นอย่างน้อย      

          ดังนั้น ผมจึงคิดว่า น่าจะตั้งคณะอนุกรรมการด้านการวิจัยระบบอุดมศึกษาขึ้นชุดหนึ่ง   ทำหน้าที่อำนวยการ/จัดการ ให้เกิดการวิจัยในแง่มุมต่างๆ ของระบบอุดมศึกษา   เพื่อให้เข้าใจสภาพจริงในปัจจุบัน   และเพื่อสร้างความรู้ขึ้นใช้ในการขับเคลื่อนการเปลี่ยนแปลงระบบ   และใช้เชื่อมโยงระบบอุดมศึกษากับระบบอื่นๆ ของสังคมไทย   คณะอนุกรรมการด้านการวิจัย จะรับโจทย์วิจัยจาก กกอ. และจากคณะอนุฯ ชุดอื่นๆ   ไปดำเนินการ

          นอกจากนั้น ผมยังคิดว่าน่าจะมีคณะอนุกรรมการด้านสื่อสารสังคม   สื่อสารความรู้เชิงระบบ/นโยบาย ของระบบอุดมศึกษาต่อสังคมไทย   และรับฟังข้อคิดเห็นจากสังคม เอามาใช้ในการพัฒนาระบบ/นโยบายอุดมศึกษา  

          ผมชอบข้อความใน พรบ.การศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๔๒ ที่ระบุไว้ชัดเจนว่า กกอ. ต้องทำงานโดยเน้นความเป็นอิสระและความเป็นเลิศทางวิชาการของสถาบันอุดมศึกษา   ผมชอบความเป็นอิสระ   โดยชื่นชมความเป็นอิสระที่มากับความรับผิดชอบ และความมั่นคงในคุณธรรมจริยธรรม (integrity)    และผมอยากทำงานเพื่อหนุนเสริมให้สถาบันอุดมศึกษามีความเป็นอิสระและความเป็นเลิศทางวิชาการในลักษณะนี้

วิจารณ์ พานิช
๖ ม.ค. ๕๒