สช. ว่าจ้าง HITAP ทำงานวิจัย “องค์กรและการจัดการเชิงระบบในการขับเคลื่อนระบบสุขภาพอย่างมีส่วนร่วมในต่างประเทศ” เลือกศึกษา ๗ ประเทศ
หัวใจคือคำว่า “ระบบ” เป็นการศึกษาวิธีทำงานเชิงระบบ ซึ่งเป็นเรื่องที่ผมชอบ
และหัวใจของการจัดการระบบ คือการมีองค์กรรับผิดชอบ กับมีกลไกการทำงานและวิธีทำงาน เพื่อให้ระบบสุขภาพเป็นระบบของทุกคนเพื่อทุกคน และทุกคนมีส่วนร่วม
“หลุมดำ” ของระบบสุขภาพ ที่สำคัญคือมันตกอยู่ใต้อาณัติของคนเพียงบางกลุ่ม เช่นของนักวิชาชีพ หรือของธุรกิจ (เช่นสหรัฐอเมริกา) หรือของประเทศที่เข้าไปช่วยเหลือ และดึงดูดเอาทรัพยากรบุคคลออกไปจากประเทศ (เช่นของประเทศอูกานดา) ไม่เป็นระบบเพื่อผลประโยชน์ของคนทุกคน
กรณีประเทศอูกานดา ซึ่งเป็นประเทศในกลุ่ม LIC (Low Income Country) ประเทศเดียวที่ศึกษา และข้อมูลจากท่านอดีต รมต. สาธารณสุข (มงคล ณ สงขลา) ในการประชุมนำเสนอผลการศึกษา ทำให้เราได้เห็นจุดอ่อนของประเทศ LIC ที่ระบบสุขภาพดูจะเป็นระบบของ donor organization / country มากกว่าของประเทศนั้นๆ และความช่วยเหลือนั้น ก็ไม่แน่ว่าใครช่วยใคร เพราะดูจะเป็นการไปเลือกเอาทรัพยากรบุคคลของประเทศนั้นๆ ออกไปใช้งานนอกประเทศ
ระบบสุขภาพที่ดี จะมีลักษณะอย่างหนึ่งคือ Good health at low cost คือประเทศใช้จ่ายด้านสุขภาพไม่มากนัก แต่ได้ผลผู้คนมีสุขภาพดี ประเทศที่รายได้ไม่สูง แต่สุขภาพของผู้คนดีมาก คือ คิวบา กับศรีลังกา
แปลกที่ศรีลังกามีสงครามกลางเมืองมาถึง ๒๕ ปี และยังรบกันอยู่ แต่เขามีระบบสุขภาพที่ดีมาก โครงสร้างพื้นฐานคือการกระจายอำนาจการปกครองประเทศ การมีขบวนการสรรโวทัย สร้างประชาสังคม การมี National Health Council การมี Annual Health Forum (ครั้งแรกปี ๒๕๕๐ ได้รับเงินสนับสนุนจาก WB) การจัด Provincial Health Summit
คิวบา เน้นใช้สุขภาพเป็นเป้าหมายของสังคม ไม่ใช่เอาเศรษฐกิจเป็นเป้าหมาย ความอยู่ดีกินดีของประชาชน อันดับ ๖ ของโลก มี Health Council (1995) มีการพัฒนาระบบอย่างต่อเนื่อง ระบบสุขภาพเน้น holistic ป้องกัน > รักษา เน้นการมีส่วนร่วมของ ชุมชน
ระหว่างนั่งฟังระบบของบราซิล ผมปิ๊งแว้บว่า ระบบสุขภาพต้องจัดให้เข้าไปใกล้ชิดประชาชนให้มากที่สุด มีระบบย่อยที่ให้อำนาจ/ส่วนร่วมของประชาชน
เดนมาร์ก ไม่มีองค์กร แต่น่าจะมีกลไก ผมมองที่ Health Information & Communication Systems มี Healthy Public Policy ที่เข้มแข็ง สนับสนุนโดยระบบ HIA เรามองว่าระบบสุขภาพของเดนมาร์กเข้มแข็งจน “คืนสู่สามัญ” คือไม่ต้องมีองค์กรขับเคลื่อนระบบสุขภาพแยกออกมาต่างหาก เพราะกลไกด้านสุขภาพมันบูรณาการอยู่กับระบบการปกครองประเทศ อยู่กับวัฒนธรรมประเพณีของสังคม
สังคม/ระบบสุขภาพ ที่มีประชาชน/พลเมือง ร่วมกันเป็นเจ้าของ ไม่ใช่รัฐบาลเป็นเจ้าของ ไม่ใช่หน่วยราชการเป็นเจ้าของ คือคำตอบ
การศึกษา (education) และความเป็นธรรม (equity) เป็นแกนหลัก
วิจารณ์ พานิช
๑๓ พ.ย. ๕๑
ขอบคุณครับ